head

 

 

 

سەرڵدانی نەتەوە، ئازادی... تێڕوانینێكی سۆسیۆلۆژیانە

 

 

 

د . سەلیم پەتروس

گومانی تێدانییە كە چەمكی نەتەوە و ئازادی وەكو هەر چەمكێكی دیكە ، لە خۆڕا سەریانهەڵنەداوە ، بەڵكو كۆمەڵێ‌ ڕووداو و بەسەرهات ڕۆڵیان هەبووە لە زەمینە سازی و پێكهاتن و بەرجەستە بوونیاندا ، هەندێك لەو زەمینە سازییە لە شێوەی هۆكارو چەمكی فیكریدا خۆیان نواندووە لە زۆربەی لایەنەكانی ژیانی سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتیدا ڕەنگیان داوەتەوە . ئەوبیرو بۆچونە بەراییانەی هاوكار بوون لە پێكهێنانی ئەوەی كە پێی دەگۆترێت نەتەوە و ئازادی ، لە پاش ئەو گۆڕانكارییانەی هاتووە كە كێشوەری ئەوروپای گرتۆتەوە و ڕۆڵی هەبووە لە گۆڕانی سیستمی ئابووری و كۆمەڵایەتی و سیاسیدا و هەروەها لە ئەنجامی ئەو باهۆزی گۆڕانە سەریهەڵداوە كە ( سەردەمی ژیانەوە ) بەرپای كردووە ، كە دەكرێ‌ بەناوبڕێكی مێژوویی دابنرێت لە نێوان جیهانی سەدەكانی ناوەڕاست و جیهانی سەردەمی نوێدا . وەكو دەزانرێ‌ ، كۆمەڵگەی ئەوروپی بە درێژایی سەدەكانی ناوەڕاست ، لەسەر بنەمای سیستەمێكی ئابوری و سیاسی و كۆمەڵایەتی بە میرات بەجێماو دامەزرابوو كەلەقۆناغە بەراییەكانیدا ، لەگەڵ ئەو بارو دۆخە باوەدا دەگونجا ، ئەو سیستەمە ئابووریە لەسەر بناغەی بەرهەمهێنانێكی كشتوكاڵی دامەزرابوو كەلە سەردەمی دەرەبەگایەتیدا باو بوو كە بەگوێرەی ئەم سیستەمەش خاوەنداریەتی و بەتایبەتی خاوەنداریەتی زەوی بەسترا بوو بە دەرەبەگەكان لەلایەك و كۆی خاوەندارە بچوكەكان و كۆیلەی زەوی لەلایەكی دیكەوە . ئەم سیستەمە كۆنەش دەسەڵاتی بە پیرۆز و ڕەها دەزانی چ لەبەرئەوەی خۆی بە دەسەڵاتێكی ئاینی یاخود لەبەرئەوەی بە دەسەڵاتێكی ڕامیاری دادەنا و شەرعیەتی خۆشی لەم دوو ڕوانگەوە دەنواند ، بەهۆی ئەمەشەوە هەژاری و نەخوێنەواری و ستەم باڵادەست بووە . 
 ئەم جۆرە دەسەڵاتە كرمی نەمانی لە منداڵدانی خۆیدا هەڵگرتبوو ، لەبەرئەوەی سروشتی بوو كە بە تێپەڕبوونی ڕۆژگار بارودۆخی سیاسی و ئابوری و كۆمەڵایەتی دووچاری شڵەژان و كاردانەوەیەكی توند ببێ و بەهۆی ئەمەشەوە برۆخێ‌ و لە بری ئەودا دەسەڵاتێكی دیكە بێتە سەركار كە لەگەڵ پێشهات و ئەو گۆڕانانەدا بگونجێت كە ڕووبەڕووی كۆمەڵگەی ئەوروپی ببوەوە .
پاش سەدەی پانزدەهەم و بەتایبەتی دوای فراوان بوونی بازنەی ( بزوتنەوەی ژیانەوە ) كە لە ئیتاڵیا دەستی پێكردوو دوای ئەوە سەرجەم وڵاتانی ئەوروپاشی  گرتەوە ، درەختی ئەم بزوتنەوەیە بەری گرتوو ، و لەڕێی ( پێڕەوی مرۆیی ) و ( ژیانەوەی كەلتووری یۆنانی كۆن ) و ( عەقڵخوازی ) و ( بزوتنەوەی چاكسازی ئایینی ) و ( زانستخوازی ) یەوە گوزارشتی لەخودی خۆی كرد ، ئەمەش ڕێڕەوێكی مێژوویی درێژخایەن و كۆمەڵی ململانێَ و  شۆڕشی تێدا بەرپابوو كە چینی بورجوازی و جەماوەرێكی زۆر ڕابەرایەتیان دەكرد ، لە كاتێكدا كە دەسەڵاتی دەرەبەگایەتی بەرەو پاشەكشە و ڕووخان دەچوو .
 دیارترین ئەو پەرەسەندنانە ، كار كردن بوو لە پێناو ئازاری تاكەكەس ، واتا دەبێت مرۆڤ بیربكاتەوە لە پێناوی خودی خۆی ، بێ خۆ بەستنەوەی بە دەسەڵاتێكی دەرەكییەوە . هەروەها مانای وایە كە مرۆڤ ئازادانە بەپشت بەستن بە ( عەقڵی خۆی ) بڕیار لەسەر دیاردەكان و شتەكان بدات ، بەهۆی ئەمەشەوە ئەو بڕوایە سەریهەڵدا كە ( عەقڵ ) دەتوانێت سەرجەم ڕازەكانی جیهان بزانێ و بگاتەوە هەموو نهێنیەكانی ، ئەو بڕوایەش بووە بناغە بۆ ئەو ڕەوتە كە دواتر ناویان لێنا ( عەقڵخوازی ) .
 لەگەرمەی ئەم گۆڕان و پەرەسەندنە خێرایەدا ، چینی بۆرجوازی شوشگێڕ لە چوارچێوەی كۆمەڵگەی ئەوروپیدا گەشەی دەكرد ، بەتایبەتی لە شارە گەورەكان . سروشتییە ئەم چینە كە بوونی كۆمەڵایەتی بەدەستهێنا هەوڵبدات بە هاوبڕواكانی ڕاگەیەنێ‌ و هەوڵبدات ئەو بیر و باوەڕانە بڵاوبكاتەوە كەهێمان بۆ سەركەوتن و باڵادەستی  ئەو .
 چینی بۆرجوازی هەوڵی بڵاوبوونەوەی زانست و زانیاری نوێی دا  . هەروەها بووە پاڵپشت و هاندەری بیری عەقڵانی و بیری ڕۆشنگەری و ئازادی بڕوای جیاواز لە دەرەوەی بازنەی كلێسا و دەرەوەی بازنەی پیرۆز . بووە بەرهەمهێنەری بەهای نوێ و هەوڵی تێكشكاندنی پەیوەندییە دەرەبەگایەتییەكان كە ڕێگر بوون لە بەردەم پەرەسەندن و گەشەكردنی ئەو چینەی نوێیە كە لە ڕووی سەنگی كۆمەڵایەتیدا پەرەیسەند و لە ڕووی ئابووریەوە سامانی زۆرتر دەبوو . لەبەرئەوە ئاسایی بوو كە ئەم چینەلەگەڵ ئەو دەسەڵاتە فیوداڵەدا بكەوتە كێشمەكێش ، كە دەیویست لە چوارچێوەی ڕابردوودا زیندانی بكات و ڕێینەداتە سامانی نوێی دەستكەوتێ و پایەی كۆمەڵایەتی و سیاسی بەسەردا بسەپێنێ‌ . لەم چوارچێوەیەشدا دەبێ لە بزوتنەوەی ناڕەزایی و چاكسازی ئاینی ناو كلێسا تێ‌ بگەین، كە ئەم بزوتنەوەیە بووە ڕەنگدانەوەی بەڕژەوەندی و بەهاكانی كاری ئابوری ئازاد و ژیانی كۆمەڵایەتی ئازادی ئەو چینە نوێیە ، بەتایبەتی كاتێ‌ گوزارشتی لە گرنگی كاری دنیایی كرد و تیۆری كلێسا و دەسەڵاتی باوك سالاری ئەوی ڕەتكردەوە .    
 ڕەخنەی بەرفراوان بناغەیە بۆ دامەزراندنی تیۆری پەرچدانەوەی بنیاتی كۆن لەسەر بناغەی فەلسەفەی ئازادی كە كار دەكات لە پێناوی بنیات نانی تێڕوانینێكی ڕیالیزمی و عەقڵانی ، ئەو فەلسەفەی كە داوای ئازاد بوونی  دەسەڵات و كۆمەڵ لە یەكتر دەكات و هەروەها دەیەوێ‌ لە ڕێی یاسا و مافەوە پەیوەندی ئەوان دامەزرێنێتەوە ، چونكە لە ڕاستیدا فەلسەفەی ئازادی ، تەنیا فەلسەفەی بۆرجوازیەتە و ئەو فەلسەفە كاتێ‌ كە گوزارشتی نموونەیی خۆی لە جیاكردنەوەی دەسەڵاتەكان دا دەبینێتەوە . فەلسەفەی ئەو پڕۆسە مێژووییە كە ڕۆشنبیری گونجاو خۆی لە بوارە جیاكاندا داهێنا و مافی كردەخاڵی جیابونەوە و ڕێكخەری بوونی تاك و كۆمەڵ و هەموو دەزگاكان ، چونكە مێژووی جیاكردنەوەی دەسەڵاتەكان و دامەزراندنی دەزگا شەرعیەكانی دەوڵەت ، ئەو شێوازە سیاسیە بووە كە بۆرجوازیەتی شۆڕشگێڕ بەكاردەهێنا بۆ تێكشكانی دەسەڵاتی ڕەها و دەسەڵاتی كڵێسا . ئەو دیاردەیەش بوو كە لەگەڵ ئەودا پڕۆسەی جیاكردنەوەی كڵێسا لە دەوڵەت هاتەكایەوە هەروەها دووبارە ڕێكخستنەوەی پەیوەندی نێوان ئایین و دونیا بەرهەمهێنایەوە بە جۆرێك ببێتە بنەما بۆ ئازادبوونی لە دەسەڵاتی كڵێسا و دیكتاتۆریەتی دەسەڵاتی ڕەها . بەڵام ئەنجامی سروشتی ئەم كارەش ڕۆڵی هەبوو لە فراوانبوونی ڕەهەندی ئازادی تاك و توانا گەشە سەندوەكانیدا .
 حەقیقەتی فەلسەفەی ئازادی بە گوێرەی پێوەرەكانی كۆمەڵایەتی - سیاسی ، زنجیرەی هەنگاوێكی كارەكییە كە توانای ئازادی تاكەكەسی و كۆمەڵایەتی هەیە بە هێزی یاساكان ، ئەوەش هەندێ‌ هەنگاوە كە زنجیرەی تەواوكەری پێویست پێك دەهێنێ‌ سەبارەت بە پێكهاتنی هوشیاری كۆمەڵایەتی ، وەكو مەرجێكی پێویست بۆ كاراكردنی پێكهاتە و توخمەكانی كۆمەڵگەی ئازاد ، لەوانەش خۆبەخشین و هەڵبژاردن كە دوو توخمی بە توانای كاری ئەرێن لە چوارچێوەی ڕێچكەی ڕۆشنبیری پەسەند و گونجاوی هوشیاری نەتەوەیی لەناو ئەو كۆمەڵانەدا سەریهەڵدا كە لە ڕووی نەژادی و ڕۆشنبیرییەوە یەك ڕیشەیان هەیە . هەر ئەمەش بوو بە ڕێ خۆشكەر بۆ دامەزراندنی كلێسای نەتەوەیی و دەوڵەتی نەتەوەیی .
 لەبەر ئەوەی سەردەمی سەركەوتنی بۆرجوازیەت بەسەر دەرەبەگایەتی دا بەستراوە بە بزوتنەوە نەتەوەییەكانەوە ، بۆیە سەردەمی شۆڕشە دیموكراسیەكانی ئەوروپای ڕۆژئاوا بەسەردەمی  بزوتنەوەی نەتەوەیی  دادەنرێت .
 بناغەی ئەم بزوتنەوەیە ئابووری بوو ، خۆیشی لە باڵادەستی بەرهەمهێنانی كاڵادا بە جۆرێك دەرخست كە ئەو چینە دەست بگرێت بەسەر بازارەكانی ناوخۆدا و ئەو زەویانە یەكبخات كەدانیشتوانەكەی بەیەك زمان دەدوێن و لابردنی ئەوبەربەستانەش كە دەبنە كۆسپ لەبەردەم پەرەسەندنی ئەم زمانەدا .
 پەرەسەندنی هوشیاری نەتەوەیی لە ئەوروپا ، بەرهەمی لۆجیكی واقیعی بۆرجوازیەت بوو ، چونكە ئەم چینە و بازاڕەكانی ئەم فاكتەرەیان پێكهێنا كە هەستێكی ئاڵۆزی نەتەوەیی بێتە پێشەوە، ئەمەش ئەو پاڵنەرە بوو كە ڕۆڵێكی خێرای لە بەدیهێنانی یەكێتی نەتەوەییدا گێڕا .  واتا دینامیكیەتی ئابووری و خەباتی سەخت و دریژخایەنی بۆرجوازیەت ، دیارترین بەشداری هەبوو لە پێكەوە گرێدانی پێكهاتەی كۆمەڵایەتی و بەرجەستە بوونی پێكهاتەی دەروونی هەر نەتەوەیەك ، هەروەها لە پێكهێنانی دیاردەی نەتەوەیی، كە ئەمەش یەكێكە لە بەرهەمە گرنگەكانی ئەم خەباتە، لەبەرئەوە هۆشیاری نەتەوەیی لێرەدا بەرهەم و ئەنجام و پاشكۆبوو .
 دەوڵەتی نەتەوەیی كۆمەڵە هێزێكی كۆمەڵایەتی - ئابوری دایانمەزراندووە كەوا لەدواجار بەشێكن لە كۆمەڵگەو هاوتەریبە چینایەتیەكانی ، ئەمەش ئەركێكە لە ڕێی بەدیهاتنی كۆمەڵێ چەمكی بنەڕەتییەوە جێبەجێكراوە . ئەویش چەمكی ئابووری بازاڕی ئازاد و چەمكی ڕێكخستنی عەقڵانی پەرەسەندنی ئابوری و چەمكی ڕێكخستن مافداری لەلایەن دەوڵەت و كۆمەڵگە بۆ ڕێڕەوەكانی پەرەسەندنی ئابووری .
 بیری فەیلەسوفەكانی ( بزوتنەوەی ژیانەوە ) ، بەرهەمی پڕۆسەیەكی درێژخایەنی كۆمەڵێ‌ پەرەسەندنی كۆمەڵایەتی و ڕامیاری بوو كە كۆمەڵگەكانی ئەوروپا پێدا تێپەڕین . ئەگەر پەرەسەندنی هێزی بەرهەمهێنان و پەیوەندیەكانی لە منداڵدانی سیستەمی دەرەبەگایەتیدا نەبوایە ، هەروەها ئەگەر لەدایك بوونی بۆرجوازیەت وەكو چینێكی شۆرشگێڕ لە هەمان ئەو منداڵدانەدا نەبوایە ، ئەم چینە كەگرفتاری سیستەمی چینی دەرەبەگ بوو ، نەدەلوا بیری    ( لۆك ) و ( رۆسۆ ) و ( ڤوڵتێر ) و (مۆنتسكیۆ ) و ( سپینۆزا ) و فەیلەسوفەكان دیكە لە ئازادی و دادپەروەری  كۆمەڵایەتیدا بنەمایەكیان هەبوایە كە لەناوەڕۆكدا ئازادی مرۆڤیان بەرجەستەكرد ، ئەو مرۆڤەی كەبیری تایبەتی هەیە و دەكرێ‌ ئازادانە تاوتوێ‌ بكرێ‌ و ئازادانە بەكار بهێنرێ ، هەروەها هەر تاكێك وەكو خودێكی سەربەخۆ دەردەكەوێ‌ ، واتا ویستێكی ئازادە ، هەروەها پەیوەندیەكانی ناو كۆمەڵ پەیوەندی نێوان كەسانێكی ئازادە لە دەوڵەتێكدا ڕەچاوی ئەم ئازادییە دەكات و ئاشتی و ئارامی بۆ ئەوانەش دابین دەكات كە پیادەی دەكەن بەدەست تێوەرنەدان لە كاری تایبەتی ئەوان و ڕێگەدان بەوەی بەگوێرەی بیر و بەرژەوەندی تایبەتی خۆی كار بكات  ، چونكە كۆمەڵگەی ئازاد ، مەیدانی ئازادی تاكەكەسیە و ، بنكەی سەرەكی دەوڵەتە و پێشی ئەویش دەكەوێت .

* مامۆستا لەبەشی كۆمەڵناسی ، زانكۆی سەڵاحەدین  _  هەولێر

 

 
رۆشنگەری
وتار‌و بۆچوون

وڕێنەی نەدیایەم باوکت، ئەمردم وە حەسرەت دایکت

سەعید کاکەیی

كۆمەڵگای داخراو، كاوە گەرمیانی وەك دەرفەتێك بۆ روانین

مەریوان عەلی

سەرۆك نەخۆشە! بەڵام رەخنەكان وەك خۆیان ماون

هەردی عەلی

بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان؛ له‌نێوان یۆتۆپیاو ئایدۆلۆجیادا...

ئاسۆ ئه‌مین

سێ شت به‌ پێوه‌رێكی دی.. رۆڵی پارتی

سه‌وسه‌ن هیرانی

ڕەشنووسی دەستوور و دانوستاندنی هەمەلایەنی ڕیزبەندانە

سەعید کاکەیی

له‌ په‌راوێزی كاندیدكردنه‌وه‌ی سه‌رۆك، رایه‌كی جیاواز

مه‌ریوان عه‌لی

ئیسلامیزه‌كردن، فۆبیا‌و كاردانه‌وه‌

سه‌لام مارف

شۆڕشی داهاتوو، شۆڕشی دابه‌شكردنه‌وه‌ی سامان ده‌بێت

سه‌لام مارف

بودجه‌ له‌نێوان ژیانێكی دادپه‌روه‌رانه‌و ناوێكی خوازراو بۆ به‌ سستماتیكه‌كردنی نادادپه‌روه‌ری

بێستون محمو‌د

 
رؤشنطةرى

C 2010 All right reserved, roshngari.com