head

 

 

 

سەد‌و پەنجا ساڵ پاش دەربارەی ئازادی

 

 

 

جان ستوارت ميل

 


" دەربارەی ئازادی " كتێبی سیاسی –فەلسەفی جان ستوارت میلە كە ساڵی 1859 واتە 150 ساڵ لەوە پێش بڵاو بۆوە. جان ستوارت میل (1873-1806) بیردۆزێكی بەریتانیاییە سەر بە قوتابخانەی لیبرالیسم. مۆدێلی جان ستوارت میل لە دیموكراسی مۆدێلێكی ئەخلاقییە  لە ناو مۆدێلەكانی دیموكراسی لیبراڵدا كە جەختی دەكردەوە لە سەر گەشەی مرۆڤ. كتێبی دەربارەی ئازادی یەكێكە لە ناودارترین بەرهەمەكانی كە لە بەرامبەر دوو مەترسیدا داكۆكی لە ئازادی دەكات. مەترسی یەكەم سەرچاوە گرتووە لە دەسەڵاتی زاڵ و مەترسی لەوە خراپتر ، مەترسی هێزی ترسێنەری بیروڕای گشتییە.
سەرەڕای تەمەنی زۆری ئەم كتێبە ، نوێ‌ بوونی ئایدیاكانی و ئامۆژەكانی درەوشانەوەیەكی بێ وێنە دەدا بەم بەرهەمە. ئەم بەرهەمە "دەربارەی ئازادی" كەلتوورێك گەشە پێدەدا كە خەبات بۆ ئازادی لە زۆربەی وڵاتەكاندا بێ ئەو ئایدیایە بێ ئەنجامە. وەك ئەوەی ئەم كتێبە بۆ یارمەتیدان و نەهێشتنی كۆسپەكانی بەردەم دیموكراسی لە بەشێكی زۆری وڵاتی ئەمڕۆیی و بە تایبەت وڵاتانی جیهانی سێهەمدا نوسراوە. بڵاوبوونەوەی ناوەرۆكی ئەم بەرهەمە لە كۆمەڵگای ئێمەدا، لە ناو رووناكبیران و كەسانی عاددی دا، پێویستییەكە كە هەر خوێنەرێك پاش خوێندنەوەی بەو پێویستییە دەگات.

 ململانێی نێوان ئازادی و دەسەڵات
لە بەشێك لە مێژووی نەتەوەكاندا كە زانیاری ئێمە لە بارەیانەوە كۆنترە- بە تایبەت نەتەوەكانی یۆنان و رۆم و بەریتانیا- ململانێی نێوان ئازادی و دەسەڵات زەقترین بەشی مێژووی نەتەوەیی ئەم نەتەوانە پێكدێنێ‌. لە سەردەمانی كۆندا ئەم ململانێیە بریتی بوو لە خەباتێك كە لە نێوان دانیشتوانی وڵاتێكدا( یان چێنیك لەو دانیشتوانە) و دەسەڵاتەكەیاندا رووی دەدا. مانای ئازادی لەو سەردەمەدا بە شێوەیەكی تایبەت بریتی بوو لە پاراستنی تاكەكان لە بەرامبەر زۆربێژی دەسەڵاتداران و ئەو هێزانەی بە سەریاندا حكومەتیان دەكرد و دەبوایە لەگەڵ خەڵكدا دوژمن بایەن. لەو سەردەمەدا هێزی دەسەڵاتدار بریتی بوو لە دەسەڵاتدارییەكی تاك، خێلێكی دەسەڵاتدار، یان چینێكی بە دەسەڵات. ئەمانە هێزی خۆیان لە رێگای میراتەوە (بە میرات پێیان دەگەیشت) یان لە رێگای فەتح و داگیر كارییەوە بەدەستدەهێناو بە هەر شێوەیەك بە موڵكی خۆیان دەزانی و لایانوابوو ئەو خەڵكەی لە ژێر دەسەڵاتی ئەواندا دژ بە ئەوان و دەسەڵاتەكەیانن.
خودی فەرمانبەرەكان ( ئەو خەڵكانەی لە ژێر دەسەڵاتی ئەواندا بوون) رازی بوون بە هیزی دەسەڵاتدارەكان- ئەو خەڵكە رازی بوون بەوەی كە هێزی دەسەڵاتدارەكان شتێكی پێویستە، بەڵام لە هەمانكاتیشدا ئاگاداری ئەو راستییە بوون وەها هێزێك لە خۆیدا مەترسیدارە.
مەبەستی نەتەوە پەرەستەكان لەو سەردەمەدا ئەوە بوو هێزی دەسەڵاتدارانی كۆمەڵگا بەرتەسك بكەنەوەو مانای ئازادی بە لای ئەوانەوە هەمان بەرتەسك كردنەوەی هێزی دەسەڵاتدارەكان بوو. بۆ گەیشتن بەم مەبەستە دوو رێگایان لە بەردەم بوو.
رێگای یەكەم- ئەمە بوو كە كۆمەڵێك پارێزراو بوونیان بە ناوی ئازادیە سیاسیەكان بە دەستدەهێنا كە پێشێلكردنیان لە لایەن دەسەڵاتدارانەوە بە مانای پێشێلكردنی پەیمانی ئەرك دەژمێردرا و ئەگەر دەسەڵاتدار پەیمانی خۆی دەشكاند خەڵكیش ئەو مافەیان هەبوو دژ بە ئیرادەی بوەستنەوە یان هەمووان دژ بەو شۆڕش بكەن.
رێگای دووهەم- ئەمە رێگا چارەیەك بوو كە دواتر خەڵك پێی گەیشتن، ئەویش دانانی كۆمەڵێك چاودێری یاسایی بوو كە بە پێی ئەو چاودێرییە یاساییانە هەندێ‌ لە كارە گرنگەكان حكومەت بە مەرجی رەزامەندی كۆمەڵگا یان رەزامەندی ئەنجومەن و شوراكان كە لەلایەن خەڵكەوە هەڵدەبژێردران ئەنجامدەدران.
بە مانایەكی تر هێزی جەماوەر لە بری ئەوەی  لە دەستی هەموو خەڵكدا بێت بە كردەوە لە دەست زۆرینە یان بە دەستی ئەوانەی كە بە شێوەیەك خۆیان وەك زۆرینە بەسەر خەڵكدا سەپاندبوو، بوو  چونكە "خەڵك"  بە مانای ئەم جۆرە زۆرینەیە رەنگە بەشێك لە تاكەكانی كۆمەڵ كە كەمینەن بخەنە ژێر گوشارەوە، رە چاو كردنی رێوشوێن بۆ كاتی مەبادا بۆ خەبات دژ بەمجۆرە دەستەیەی خەڵك بە هەمان رادە پێویستە كە بۆ خەبات دژ بە جۆرەكانی تر پێویستە.

 

ململانێی ئازادی لە گەڵ بیركردنەوەو هەستی زاڵدا
تەنها بەرگری لە تاكەكان لە بەرامبەر سەرەڕۆیی دەسەڵاتداراندا بەس نییە، بەڵكو پێویستە لە بەرامبەر بیركردنەوەو هەستە زاڵەكاندا پارێزگارییان لێ بكرێت و بەر بەوە بگیردرێ‌ كۆمەڵگا لە رێگای ترەوە جگە لە سزادانە شارستانییەتەكان، دابونەریت و باوەڕەكانی خۆی وەك "سەرچەشنی هەڵسوكەوت" بە سەر ئەو كەسانەدا كە نایانەوێ‌ ملكەچی ئەو سەرچەشنە ئەخلاقیانە بن داسەپێنێ‌ و لە بەر ئەوەی كەسێك لەگەڵ باوەڕ و هەڵسوكەوتی ئەواندا نییە سوكایەتی بە باوەڕەكەی بكرێ‌ و دیل بكرێ‌ و ئەزیەت و ئازار بدرێ‌، یان ئەوەی هەوڵبدرێ‌ بەر بەوە بگرن جۆرێكی تری هەڵسوكەوت سەرهەڵبدات لەناو كۆمەڵدا. نابی ئیزن بە كۆمەڵگا بدرێ‌ هەموو سروشت و باوەڕەكان بە پێی ویستی خۆی یەكدەست بكات.
وەك چۆن دەبینین لە هەركوێ‌ هەستەكانی زۆرینەی خەڵك هێشتا لە رووی نیاز پاكییەوە زێدە رۆیانەیە، دەمارگرژە ئایینییەكان سوورن لە سەر وتەی خۆیان كە دەبێ دیتران ملكەچی زۆرینە بن.

سنووری ئێخیتار و بەرپرسایەتی تاك
تەنها نموونەیەك كە تاكەكان ئیزنیان هەیە بە تەنیایی یان بە كۆمەڵ هێرش بكەنە سەر ئازادییەكانی هەر كام لە هاونەوع و هاو رەگەزەكانی خۆیان ، ئەو كاتەیە كە كە "گەورێتی زات" دەكەوێتە مەترسییەوە. تەنها كاتێك ئاكارەكانی كەسێك مەترسیە بۆ سەر كەسانی تر، دەكرێ‌ بۆ بەرگری لەو كەسانەی تر كەسێك بخرێنە ژێر گوشارەوە. بەرژوەندییە تایبەتیەكانی ئەو كەسە (جەستەیی یان ئەخلاقی) نابێ بە پاساوێكی تەواو بەوەی كەسانێكی تر دەست وەربدەنە كارەكانییە... تەنها بەشێك لە هەڵسوكەوتی تایبەتی مرۆڤ كە ئەو لە بەرامبەریاندا بەستراوەتەوە بە كۆمەڵگاوە، ئەو بەشە لە هەڵسوكەوتە كە پێوەندی هەیە بە دیترانەوە، ئەگەر نا ئەو بەشەی كە تایبەتە بە خۆی، ئێختیاری هەیە بەوەی چۆن هەڵسوكەوت دەكات. بە واتایەكی تر هەر تاكێك خاوەن جەستە و بیركردنەوەی خۆیەتی بە مەرجێك هەڵسوكەوتی خەسار نەگەیەنێت بە كەسانی تر و كۆمەڵگا. لێرەدایە دەبێ پارێزگاری لە تاكەكان بكرێ‌ و هەڵسووكەوت و باوەڕیان رێزی لێ بگیردرێ‌.

ئازادی بیركردنەوە.
كە وایە ناوچەی لەباری ئازادی مرۆڤ لە پلەی یەكەمدا هەرێمی ئاگا(هەستی)ی ئەوەو لەم ناوچەدایە ویژدانی ئینسانی، بە مانا گشتییەكەی دەبێ ئازاد بێت. ئازادی بیركردنەوەو حەز، ئازادی رەهای باوەڕ و هەستەكان(بەرامبەر بە سەرجەم پرسە تیۆری، كردەیی ، زانستی، ئەخلاقی و ئیلاهییەكان) شتێكی پێویستە و دەبێ پارێزراو بێت. ئازادی رادەربڕین و بڵاوكردنەوەی باوەڕەكان رەنگە لە پلەی یەكەمدا كۆمەڵێك بنەمای تر بگرێتەوە، چونكە دەربڕین و بڵاوكردنەوەی باوەڕ سەر بەو بەشە لە هەڵسوكەوتی تاكە كە گرێدراوەتەوە بە دیترانەوە. بەڵام لەو روەوە كە دەربڕین و بڵاوكردنەوەی بیروباوەڕ تا رادەیەك بە هەمان رادە گرنگە كە خودی ئەو بیركردنەوەیە و تارادەیەكی زۆر لە سەر ئەو هۆكارانە دارێژراوە كە ناكرێ‌ ئازادی بیر و باوەڕ لە ئازادی بڵاوكردنەوەی بیروباوەڕ جیابكرێتەوە.

ئازادی چالاكی و هەڵسوڕان.
لە پلەی دووهەمدا، ئازادی بەوەوە گرێدراوەتەوە، كە حەزو كاری مرۆڤەكان ئازاد بێت.... تا ئەو كاتەی كە كارەكانی خەسار نەگەیەنێت بە كەسانی تر و بە هاورەگەزەكانی- تەنها ئەو كاتەش كە شێوەی هەڵسوكەوتمان بە لای دیترانەوە، گەوجانە، یان هەڵەیە- نابێ كەس بتوانێ‌ بەر بە كارەكانمان بگرێ‌ و نەیاران دەبێ توانای ئەوەیان نەبێت كارەكانمان لێ تێك بدەن.

ئازادی كۆبوونەوەی تاكەكان
لە پلەی سێهەمدا ، ئەو ئازادییەی كە ئێمە بۆ تاكەكانی بە رەوا دەبینین گرێ‌ دەدرێتەوە بەم ئەنجامەوە كە ئەو كۆبوونەوانەی كە ئەم كەسانە سازی دەكەن دەبێ لە ژێر چەتری ئەم هەلومەرجەدا ئازاد بێت. بە واتایەكی تر ئازادی تاكەكەس پێویستی بەوەیە كە كەسەكان ئازادانە و بێ هیچ ترسێك بۆ بەڕێوەبردنی هەر مەبەستێك ، كە زەرەر نادا لە كەسانی تر پێكەوە كۆ ببنەوە.
هەر كەسێك كە شێت یان بێ عەقڵ نەبێت بە دڵنیاییەوە زیاتر لە هەر كەسێكی تر حەز دەكات تەندروستی جەستی و دەروونی و فیكری خۆی بپارێزێت. كە وایە ئەگەر ئێمە ئەو ئازادیە بە تاكەكان بدەین كە ژیانیان بە هەر شێوەیەك كە پێیان خۆشە بەڕێوە ببەن و لە هەمانكاتدا داوایان لێ بكەین كە حەز و ویستی دیترانیش قبووڵ بكەن( ئەمە بەو مانایە نیە كە دیتران ناچار بكەن بە پێی حەز و ویستی ئەوانیتر بژین) لە وەها دۆخێكدا هاوكاریمان كردوە بۆ سازكردنی جیهانێك كە ژیانی مرۆڤایەتی لەوجیهانەدا لە گەڵ بەرژوەندی و بەختەوری راستەقینەدا دەگونجێ‌.

ئازادی ویژدان چییەو بە كەڵكی چی دێت؟
ئەمڕۆكە ئیتر پێویست بەوە ناكا ئەوە بسەلمێنین كە ئێمە نابێ بە لێژنەیەكی یاسادانەر یان بەڕێوەبەر بدەین، كە بەرژوەندییەكانیان لە\گەڵ بەرژوەندی خەڵكدا یەك نییە ئیزن بدەن كە چوارچێوەی بیروڕا بۆ خەڵك دیار بكەن ، یان ئەوە بریار بدەن چ جۆرە  بۆچوونێك دەبێ بە گوێی خەڵك بگات.
سەردەمی ئازار دان و تەمبێ كردنی نوسەران لەبەر ئەوەی كە بیروڕای خۆیان بڵاوكردۆتەوە كۆتایی هاتوووە.
بە گشتی دەتوانین بڵێین لەو وڵاتانەدا كە وڵاتی یاسان ئیتر ئەو ترسە رواوەتەوە كە دەوڵەت، جا چ بەرپرسی خەڵك بێت یان نەبێت، دەستدرێژی بكاتە هەرێمی باوەڕەكانی خەڵكەوە، مەگەر ئەوەی بە تەواوی دڵنیا بێت ، ئەنجامدانی وەها كردەوەیەك  خواستی گشتی جەماوەری لەگەڵە بەوەی كە ئەو بیروباوەڕە تەنگی پێهەڵچنیون. كەوایە گریمان حكومەت لەگەڵ خەڵكدا بە تەواوی تەبایە و هیچكات بیر لەوە ناكاتەوە بەر بەبڵاو بوونەوەی بیروڕا بگرێ‌ مەگەر ئەوەی كە بە راست باوەڕی بەوە بێت كە كارەكەی بە هۆی خواستی گشتییەوەیە و ئەو هاتوهاوارەی دژ بە باوەڕێك بەرز بۆتەوە دەنگی راستەقینەی خەڵكە. بەڵام ئەوەی هەیە من لەگەڵ خودی ئەم بۆچوونە كە خەڵك مافی ئەوەیان هەیە باوەڕێك بە شێوەی راستەوخۆ(بە دەستی خۆیان) یان بە شێوەی ناڕاستەوخۆ( بە دەستی حكومەت ) سەركوت بكەن، دژایەتیم هەیە . وەها دەسەڵاتێك لە رەگەوە ناپاكە و هیچ جیاوازییەك نییە بەوەی كە بەڕێوەبەرەكەی چ جۆرە حكومەتێكە. باشترین وخراپترین حكومەتەكان هیچكامیان مافی ئەوەیان نییە باوەڕێك سەركوتبكەن. وەها كارێك لەو روەوە خراپ و مەترسیدارە، كاتێك لە سەر خواستی بیروڕای گشتی روو بدات زیانەكەی كەمتر نییە لە كاتێكدا كە بە پێچەوانەی خواستی خەڵك روو بدات، بەڵكو رەنگە زیانەكەی زۆرتر بێت. بۆچی لە ناو تاكەكانی مرۆڤایەتییدا بە گشتی باوەڕو هەڵسوكەوتی لۆژیكی لە سەرەو پەسەندە؟ ئەگەر رێز لە وەها باوەڕگەلێك دەگیردرێ‌- كە دەبێ بگیردرێ‌- بە هۆی چۆنایەتییەكەوەیە لە زەین و بیركردنەوەی مرۆڤدا كە هەموو كارو بیروبۆچوونە جێگای رێزەكانی، لەو چۆنایەتییەوە سەرچاوە دەگرن. بەو مانایەی هەڵەكانی راست دەكرێنەوە. ئەو توانای ئەوەی هەیە كە هەڵەكانی بە هۆی گفتوگۆ و دیالۆگ و ئەزمون چاك بكات, بەڵام ئەزمون بە تەنهایی بەس نییە، بەڵكو باس ودیالۆگیش دەبێ ببێ كە مرۆڤ بتوانێ‌ بە شێوەیەكی دروست تەعبیر لە ئەزمون بكات

ترس لە بیركردنەوە.
هەڵبەت هەندێ‌ كەس كە لایانوایە ئەگەر كافرەكان و لادەرەكان ناچار بن بەوەی كە باوەڕەكانی خۆیان حەشار بدەن ، لەم بارەوە هیچ زیانێك بە كۆمەڵگا ناگات. ئەم جۆرە كەسانە باشتر وایە لە پلەی یەكەمدا ئەم بابەتە لە بەرچاو بگرن كە شاردنەوەو حاشا كردن لەو باوەڕانە دەبێ بە هۆی ئەوەی هیچ كات باس و دیالۆگێكی بە پێز  و بە ویژدانانە دەربارەی باوەڕە لادەرەكان و كافرەكان نایەتە ئاراوە. هەر بۆیە بەشێك لەو باوەڕانە كە هیچكات ئیزنی ئەوەی پێنەدراوە ئازادانە دەرببڕدرێ‌و سەركوتكراوەو ئەو كاتەی كە دیالۆگی ئاشكرا لە بارەیانەوە نامێنێ‌، هەرچەند بەر بە بڵاوبوونەوەیان گیراوە، بەڵام بە تەواوی لە ناو ناچن. بەڵام تەنها مێشكی كافر و لادەرەكان نییە كە بە هۆی بەرگرتن بە دەربڕینی بیروڕایانەوە خەسار دەبینێ‌، بەڵكو بەشێكی زۆری ئەو خەسارە ئەو كەسانە دەگرێتەوە كە لە راستییدا لادەر و كافر نین ، بەڵام لە ترسی ئەوەی نەوەك تۆمەتی كافر بوون بخرێتە پاڵیان وەها لە بیركردنەوەو قووڵبوونەوە خۆیان بە دوور دەگرن كە بیانەوێ‌ و نەیانەوێ‌ گەشەی فیكرییان دەوەستێ‌ و هێزی بەڵگە هێنانەوەیان تێدا نامێنێ‌. لە وەها دۆخێكدا، جیهان بە گشتی دەدۆڕێ‌، بەڵام بە داخەوە ئیمكانی ئەوە نییە رادەی ئەم دۆڕانە بەراورد بكرێ‌، ئەو كاتەی بیركردنەوە ورد بین و هیوا بەخشەكان، لە گەڵ خوو و سروشتە پارێزگارو ترسنۆكەكاندا ئاوێتە دەبن. هیچ راستییەك لەو راستییە نیە كە كۆمەڵێك لە پیاوانی تێگەیشتوو و عاقڵ، لە ترسی ئەوەی كە بیركردنەوەیان بە كافر یان دژە ئایینی و دژە ئەخلاقی بزانرێ‌ لەگەڵ دژوارترین شێوەكاندا ئاشنا بن. سەرەنجامی ئەم كێشەیە ئەوەیە كە تەنها رێگای بەرگرتن بەو خەسارانە ئەوەیە كە ئیزن بدرێ‌ ئازادانە باوەڕەكان دەرببڕدرێن و وتووێژو گفتووگۆیان لە سەر بكرێت.

ئەو كاتەی سەردەمی روخانی هێزی ژینەكی باوەڕ دەگات
چیرۆكی نەخۆشی و مەرگی باوەڕەكان دەتوانین بڵێن تا رادەیەكی زۆر لە سەرجەم ئەزموونەكانی گرێدراو بە بیروباوەڕە ئەخلاقییەكان و بنەما مەزهەبی و ئاینییەكاندا وەك یەكە. ئەم جۆرە بنەما و باوەڕانە بە لای داهێنەر و لایەنگرانی سەرەتاییانەوە، پڕاوپڕە لە تازە بوون و مانا و ماناكەیان، تا ئەو جێگایەی كە ململانێ و خەبات بۆ پتەوكردنی بنەما عەقڵانییەكانی دین درێژەی هەیە، بە درز كردنێك كە هیچ لە هیزیان كەم نەبۆتەوە فام دەكرێ‌ و تەنانەت زیندووتر و بە وزە تر دەبێت. سەرەنجام ئەو ئایین و ئایینزایەی لایەنگرانی بۆ سەركەوتنی خەبات دەكەن سەردەكەوێ‌ و دەبێ بە ئایینی باوی سەردەم ، یان ئەوەی كە پێشكەوتنی دەوەستێ‌و لە وەها دۆخێكدا ئەو پانتا ئایینەیەی كە داگیری كردەوە دەپارێزرێ‌ ، بەڵام ئیتر پێش ناكەوێ‌. ئەو كاتەی كە یەكێك لەم دوو ئامانجە بە هۆی سەرهەڵدانی بەردەوامی دیالۆگ و باسەوە دەربارەی باوەڕەكان هێدی هێدی بێ هێز دەبێ و ئارام ئارام لە ناو دەچێ ، ئەو باوەڕەی كە دەمێنێتەوە ئەگەر نەبووبێت بە ئایینی سەردەم بە هەر حاڵ لە قەبارە و شێوەی یەكێك لە تاقمە ئایینییەكاندا كە بنەماكانی لە رێگای میراتەوە نەك لە رێگای لێكۆڵینەوەی تیۆری لایەنگرانییەوە بە دەست هاتووە دەپارێزرێ‌.... رووخانی هێزی ژینەكی هەر باوەڕێك بە زۆری لەم رێكەوتەوە دەستپێدەكات. ئێمە زۆر جار شاهیدی ئاه و ناڵەو نیگەرانی پێشەوایانی ئایینین و لێیان دەبیستین كە سەلماندنی راستییە ئاینییەكان بەو كەسانەی كە بە فەرمی باوەڕیان بەو ئایینە هەیە بووە بە كارێكی دژوارو هەڵسوكەوتی خەڵك لەو رووەوە كە باوەڕەكانیان بێ هێز بووە، دابەزیوەو گەندەڵی و بێ باوەڕی چەتری كێشاوە بەسەر ژیانیاندا. بەڵام لەو ماوەدا كە ئەو بنەمایە بۆ پاراستنی خۆی خەبات دەكات هیچكات ئەوە نابیستین كەسێك بەم شێوەیە سكاڵا بكات. لەو كاتەدا تەنانەت بێ هێزترین خەباتكارانیش ئاگادارن كە بۆچی خەبات دەكەن و هەروەها ئاگاداری جیاوازی نێوان بۆچوونی خۆیان و بۆچوونی دیتران هەن. لەم دەورە لە ژیاندا هەر باوەڕ و ئایینێك دەتوانێ‌ تاقمێك زۆر پەیدا بكات كە بنەماكانی ئەو باوەڕەیان بە تەواوەتی ناسیوەو سەرجەم پەرچەكردار و ئەنجامە گرنگەكانیشیان لێكداوەتەوەو هەڵیان سەنگاندوەو دەزانن ئەو كاتەی زەین و بیركردەوەیان كتوپڕ كەوتەژێر چەتری ئەو بنەمایانەوە تایبەتمەندییە مرۆییەكان چ گۆڕانێكیان تێدا ساز دەبێ و كاریگەری تەواوی ئەو گۆڕانانەیان ئەزموون كردووە. بەڵام ئەو كاتانەی بنەمای ئایینی بوو بە شتێكی بە میرات گەیشتوو، واتە بڕیار وا بێت بە شێوەیەكی نیگەتیڤ، نەك لە رەوتی خەباتدا باوەڕ بەو ئایین و ئاینزایە بهێنرێ‌- ئەو كاتەی كە زەینی مرۆڤ ئیتر ناچار نەبوو هێزی ژینەكی خۆی بە كار بخات بۆ ئەوەی وەڵام بداتەوە بەو پرسانەی كە باوەڕ و ئیمانی لە ململانێی خەباتدا لە گەڵیان رووبەڕووە ، لە وەها دۆخێكدا مرۆڤ رۆژ لە دوای رۆژ بەرەو ئەوە دەچێ كە بنەماكانی باوەڕی خۆی بە تەواوەتی لە بیر بكات و تەنها رێورەسمە رواڵەتییەكانی بەڕێوە ببات و بپارێزێ‌، یان هەر ئەو باوەڕە بە شێوەیەكی كەمتەرخەمانە پەسەند بكات و ئەم حەزە بە رادەیەك گەشە دەكات كە پێوەندی ئایین و ژیانی دەروونی ئینسان بە تێكڕا تێك دەچێ .
ئەمەش دەبێ بە هۆی ئەوەی كە باوەڕداران هێزی خۆیان بەوە نیشانبدەن كە بەر بەوە بگرن هەر چەشنە بیر و باوەڕێكی نوێ‌ سەر هەڵبدات، لە ئەگەری سەرهەڵدانی ئەو بیرو باوەڕە نوێیەشدا بە توندی سەركوتی دەكەن و بە تاوانی لادەر و كافر لە ناوی دەبەن و جیهاد دەكەن لە دژی.

رێز لەوانە بگرین كە پرسیاریان هەیە
باوەڕی كەس شیاوی ئەوە نییە ناوی زانستی لێ بنرێ‌ مەگەر ئەوەی ئەو باوەڕەی ناچاری كردبێ، یان ئەوەی خۆی ئازادانە و بە پێی بەڵگاندنە لۆژیكییەكانی رابردوو و راستی باوەڕەكەی دەستی دابێتە هەر جۆرە تاقی كردنەوەیەك.
ئەگەر كەسانێك هەن دەربارەی باوەڕێك كە بووە بە باوەڕی باو پرسیار دەكەن، یان لانیكەم ئەگەر یاسا و بیركردنەوەی گشتی ئیزنی پێدەدان پرسیاریان دەكرد، كەوایە بێڵن با رێزیان لێبگرین و سوپاسیان بكەین كە وەها خزمەتێكی گەورە و بێ بەرامبەر بە ئێمە دەكەن. با دەلاقەی تێگەیشتنی خۆمان بۆ وەرگرتنی رەخنە راستەكانی ئەوان ئاوەڵا بكەینەوە. گوێ‌ بدەینە قسەكانیان ‌و هەست بە بەختەوەری بكەین كە كەسانێك هەن لەم جیهانەدا كە ئامادەن بێ حەقدەست و پاداشت كارێكمان بۆ ئەنجامبدەن، كە ئەگەر ئەو كەسانە نەبوون ئێمە بە راست بەوە نەدەگەیشتین كە باوەڕەكانمان چەندە بە لامانەوە گرنگن و هیچ رێگا چارەیەكمان نەبوو جگە لەوەی هەمان كارمان بە قبوڵكردنی رەنج و ئازارێكی زۆرترەوە ئەنجامدەدا.
بە گشتی ئەو شتانەی لە سەرەوە باسی لێكراو كۆمەڵێك بابەتی تر لەو بابەتانەن، كە جان ستوارت میل 150 ساڵ لەمەو پێش باسی لێوە كردوون و وەك رێگا نیشاندەری دەسەڵات و تاكەكان بۆ گەیشتن بە كۆمەڵگایەكی ئازاد و بەختەوەر باسی لێوەكردوون. ستوارت میل قامكی خستۆتە سەر كۆمەڵێك خاڵ كە هەنووكەش لە كۆمەڵگای مرۆڤایەتییدا بە شێوەیەكی ئۆبژەكتیڤ بوونیان هەیەو لە راستییدا لە بەرچاو گرتنی ئەو خاڵانە بۆ ئەمڕۆكەی كۆمەڵگای كوردستان ئەمرێكی پێویستە. ئێمە لە كۆمەڵگایەكدا دەژین كە هەنووكەش لە مەترسی چەقبەستووی فیكری و ئایدۆلۆژیاییدایە. بێگومان چ لە لایەن دەسەڵات و چ لە لایەن تاكەكانی كۆمەڵگاوە لە بەرچاوگرتنی ئەو خاڵانەی ستوارت میل باسی لێوە دەكات دەتوانێ‌ بەر بە چەقبەستووی فیكری بگرێ‌ و رێگا خۆشكەر بێت بۆ ئازادی كۆمەڵایەتی و سیاسی.
خاڵێكی تر كە ستوارت میل لە نامیلكەكەیدا باسی لێوە دەكات ئەوەیە كە ناو و ناتۆرە نەخرێتە پاڵ نەیارانی فیكری بە داخەوە، تا هەنووكە لە كۆمەڵگای ئێمەدا ئەو مەترسیەی كە ستوارت میل باسی لێوە دەكات هەر بوونی هەیە و كۆمەڵگای ئێمە كۆمەڵگایەكە، كەمترین هەڵكردن Tolerantی فیكری تێدایە و هەردەم باوەڕەكان لە سوكایەتی كردندان بە یەكتر.
ئەوەی هەیە تا ئێستاش ئەم كتێبەی ستوارت میل وەك یەكێك لە بەرهەمە كلاسیكەكانی فیكری رۆژئاوا لە زۆربەی كۆمەڵگاكاندا زیندووەو بەرهەمێكی مردوو نییە، بۆیە بارهێنانی تاك و كار كردنی دەسەڵات و كۆمەڵگا بە پێی ئامۆژەكانی ستوارت میل دەتوانێ‌ خزمەت بێت بە پێشڤەچوونی كۆمەڵگا لە باری فیكری و سیاسییەوەو خزمەتە بە دەسەڵاتیش.

 

 ئا: سووسەن ئیسماعیلی نژاد

سەرچاوە: كتێبی "رسالە ای در بارە ازادی"

 

 

 

 
رۆشنگەری
وتار‌و بۆچوون

وڕێنەی نەدیایەم باوکت، ئەمردم وە حەسرەت دایکت

سەعید کاکەیی

كۆمەڵگای داخراو، كاوە گەرمیانی وەك دەرفەتێك بۆ روانین

مەریوان عەلی

سەرۆك نەخۆشە! بەڵام رەخنەكان وەك خۆیان ماون

هەردی عەلی

بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان؛ له‌نێوان یۆتۆپیاو ئایدۆلۆجیادا...

ئاسۆ ئه‌مین

سێ شت به‌ پێوه‌رێكی دی.. رۆڵی پارتی

سه‌وسه‌ن هیرانی

ڕەشنووسی دەستوور و دانوستاندنی هەمەلایەنی ڕیزبەندانە

سەعید کاکەیی

له‌ په‌راوێزی كاندیدكردنه‌وه‌ی سه‌رۆك، رایه‌كی جیاواز

مه‌ریوان عه‌لی

ئیسلامیزه‌كردن، فۆبیا‌و كاردانه‌وه‌

سه‌لام مارف

شۆڕشی داهاتوو، شۆڕشی دابه‌شكردنه‌وه‌ی سامان ده‌بێت

سه‌لام مارف

بودجه‌ له‌نێوان ژیانێكی دادپه‌روه‌رانه‌و ناوێكی خوازراو بۆ به‌ سستماتیكه‌كردنی نادادپه‌روه‌ری

بێستون محمو‌د

 
رؤشنطةرى

C 2010 All right reserved, roshngari.com