head

 

 

 

فەیلەسوفانی پەیمانی كۆمەڵایەتی و چەمكی ئازادی تاك

 

 

 

عەتا جەماڵی

 چەمكی پەیمانی كۆمەڵایەتی، بە مانای دروستبوونی پێكهاتەیەكە لە كۆی ئیرادەی ئەو تاكانەی لە دۆخی سروشتی تێپەڕ بوون و بەپێی بڕیارێك، هەرچەندە ناهۆشیارانەش بێت، كۆمەڵێك بەرژەوەندیی تاكی دەكەنە قوربانی لەپێناو بەرژەوەندیی گشتیدا، بە مانایەكی تر دانانی كۆمەڵێك سنوورە لە دەوری مەیل و بەرژەوەندی و ئاكارە تاكییەكان لە بەرژەوەندیی مەیل و بەرژەوەندی و ئاكاری گشتیدا. گواستنەوەی هێزی هێرش و بەرگری و بڕیاری تاكی بۆ دەسەڵاتێكی مەزن بەناوی كۆمەڵگە.

پەیمانی كۆمەڵایەتی هەنگاوی یەكەمی دروستبوونی كۆمەڵگەی شارستانییە، چەمكێكە كە توانیویەتی وەك كەناڵێك بۆ دەستەبەركردنی جۆرێكی ئەقڵانی و سیستماتیكتر لە ئازادی بهێنێتە ناو هزر و فەلسەفەی سیاسییەوە، بە شێوەیەك كە لە قۆناغێكی مێژوویی تایبەتدا ببێتە بنچینەی سیستەمێكی فەلسەفیی تایبەت كە لەلایەن تۆماس هۆبز، (جۆن لۆك) و( ژان ژاك رۆسۆ)وە نوێنەرایەتی دەكرا؛ ئەگەرچی هەركام لەو كەسایەتییانە ئەو تیۆرییەیان بەزەقی باس كردووە،‌ بەشێوەیەك، كە باڵی بەسەر لایەنەكانی تری فەلسەفەی ئەواندا كێشاوە، بەڵام راستی لێرەدایە كە ئەو چەمكە لەلای هەركامیان مانا و فۆڕم و هۆ و بەرەنجامی تایبەتی خۆی هەیە، بەجۆرێك، كە پەیمانی كۆمەڵایەتی هۆبز بەرەنجامی پاشایەتیی رەها و( لێڤیاتان)ی لێ دەكەوێتەوە، لای لۆك، لیبرالیزم و ئازادیی سیاسی و تاكەكەسی دەبێتە بەرەنجامی ئەو پەیمانە و رۆسۆش لە رێگەی‌ ئەو پەیمانەوە دەگاتە ئەنجامی سەرهەڵدانی ئیرادەی گشتی و ئازادیی سنوورداركراوی تاكی، بەڵام راستی لەوەدایە كە رەوتی فەلسەفی ئەنجامگیرییەكانی هەركام لەو كەسایەتییانە بەرهەمی دۆخ و هەلومەرجی ژیانی تاكەكەسی و كۆمەڵایەتیی خۆیان بووە،‌ ئەوەیكە هەركام لەم فەیلەسوفانەی پەیمانی كۆمەڵایەتی بە چ سەردەم وهەلومەرج و قۆناغێكدا و لە ژێر كاریگەریی چی و چ كەسێكدا تێپەڕبوون، كاریگەری راستەوخۆی لەسەر سیستەمە فەلسەفییەكانیان هەبووە. 

 

یەكەم:

 تۆماس هۆبز(1679- 1588)

سەدەی حەڤدەهەم سەدەی جووڵە و گەشەی زانست بووە و زانایانی هەموو بوارەكانی زانست، لەهەوڵی واڵاكردنی سنوورە نوێیەكان و هەڵسەنگاندنی هەمووشت لەسەر بنەمای ئەقڵدا بوون. لە وەها بارودۆخێكدا هۆبز هەوڵی خۆی بۆ روونكردنەوەی هۆكارەكانی هەبوونی كۆمەڵگەی سیاسی لەسەر بنەمایەكی ئەقڵی خستەگەڕ. هۆبز دەیویست بەبێ پشت بەستن بە با‌وڕە مێتافیزیكییەكان بگەڕێت بەشوێن سەرچاوەی كۆمەڵگەی سیاسیدا. بەر لە رێنێسانس و بەر لە ماكیاڤیلی، دەوڵەت لەسەر بنەمای یاسای سروشتی شرۆڤە دەكرا (لە ئەفلاتوونەوە تا رەواقییەكان و تەنانەت تۆماس ئەكوینی) یان بەپێی ڤیان و ئیرادەی خوداوەندی (قەشە ئەگۆستین و پەیڕەوەكانی). هۆبز، كە وەچەی رێنێسانس و هیۆمانیزم و زانستگەرایی چاخی نوێ بوو، دەیویست هۆكارەكانی نەزم و سیستەمی سیاسی، لەسەر بنەمای رەفتاری ئەخلاقی لێكبداتەوە.

هۆبز بەپێی میتۆدی ئیستنتاجی و شرۆڤەكارانەی خۆی سەرەتا كۆمەڵگەی سیستەماتیك، ئانالیز دەكاتە سەر پاژە پێكهێنەرەكانی و ئینجا لە سادەترین پاژەوە دەستپێدەكات و هەنگاو بە هەنگاو بەرەو هەمەك دەڕواتە پێش. هۆبز كۆمەڵگەی ئانالیز كرد و گەیشتە تاك و دواتر دەروونی تاكی ئانالیز كرد و گەیشت بە مەیل و ئەقڵ. بەڕای هۆبز ئەقڵ لە خزمەت مەیلدایەو لەلایەكی ترەوە سادەترین و بەڵگەنەویستترین مەیلی مرۆڤیش پاراستنی خودە، لە حاڵەتێكدا كە نەزمی سیاسی لە ئارادا نییە، گەڕان بەشوێن ئەم مەیلەدا، دەگاتە حاڵەتی شەڕی هەموان دژی هەموان، بەڵام شەڕی هەموان دژی هەموان، بەپێچەوانەی خواستی  پاراستنی خودە. لێرەدایە كە ئەقڵ دێتە یارمەتیی مەیل و پەیمانی كۆمەڵایەتی و سپاردنی ئاسایش بەدەستی ئۆتۆریتەیەكی ناوەندی دەخاتە بەردەست.‌

دوو تەوەری گرینگی (دۆخی سروشتی) و (دۆخی مەدەنی) لە فەلسەفەی سیاسیی هۆبزدا راستەوخۆ باس لە پێگەی تاك و سروشتی ئازادییە تاكییەكان دەكەن لە كۆمەڵگەیەكی سیاسیدا.

هۆبز لە تەوەری دۆخی سروشتیدا و بەپێی میتۆدی شرۆڤەكارانەی سەردەمی خۆی دەڵێت: ((ئەگەر كۆمەڵگەی سیاسی ئانالیز بكەین، دەگەینە تاكە لێك پەرش و بڵاوەكان؛ كەسانێك كە بەشێوەی تاكی لەهەوڵی دەستەبەركردنی ئاسایشی خۆیاندان.)) هۆبز مرۆڤەكان وەك بوونەوەرگەلێك سەیر دەكات كە هەركام خاوەنی زەینی تایبەت بە خۆیەتی و ناتوانن رێگە بەرنە ناو دنیای زەینیی ئەویترەوه، هەر لەبەر ئەوەش بونەوەرگەلێكی خۆویستن، كەواتە لەبارودۆخێكدا كە سیستەمێكی هاوبەش پێكنەهاتووە بێگومان دژایەتی لەگەڵ یەكتردا روودەدات، هۆبز ئەو بارودۆخە بە (دۆخی سروشتی)‌ ناودێر دەكات و لەراستیشدا بە دۆخێكی گریمانەیی و نەك مێژوویی و لە بەرانبەر دۆخی مەدەنیدا دادەنیت.

بەڵام (دۆخی مەدەنی) دۆخێكە كە تیایدا بەهۆی پەیمانی كۆمەڵایەتییەوە تاكە پەرش و بڵاوەكان لەدەوری یەكتر كۆدەبنەوە و دۆخی شەڕ كۆتایی دێت، ئەمجارەیان ئەو تاكانەی كە هەركام بەرگریی لە بەرژەوەندی و مەیكی خۆی دەكرد، لەژێر سایەی حاكمێكدا و لەپاش دامەزرانی حكومەت، پاراستنی خود فراوانتر و كامڵتر دەبێتەوە و دەبێتە هەوڵ بۆ پاراستنی ئاسایش و بەرزكرندەوەی ئاستی ژیان.‌‌

بەڕای هۆبز (ترس) جومكە لەگەڵ تاكی مرۆڤدا و ئەوە ترس لە مەرگی ناسروشتییە كە لە دۆخی سروشتییەوە دەگۆڕێت بۆ ترس لە حكومەت لە دۆخی مەدەنیدا. بەواتایەكی تر، بە پەیمانی كۆمەڵایەتی كە پەیمانی گواستنەوەی مافە، حاكمی سیاسی و كۆمەڵگەی سیاسی دروست دەبێت.

لەفەلسەفەی سیاسیی هۆبزدا، تاكەكانی ناو كۆمەڵگەی سیاسی، هەموو ئەو شتانەی لە كاتی بەستنی پەیماندا. نەیانسپاردۆتە دەست حاكم، لەدەست خۆیاندا دەیانپارێزن. ئەوەی دەیسپێرنە دەست حاكم، دابینكردنی دۆخی ئاشتی و ئارامی و ئاسایشە. بەمپێیە، تاكەكان، كە لەراستیدا بە تاكە پەیڕەو و ژێردەستەكان ناویان دەبات لەكاروبارە كەسانەكانیاندا وەك چالاكی ئابوری، هەڵبژاردنی كار، نیشتەجێبوون و شێوەی ژیاندا و بەگشتی ئیختیاری گیان و ژیانی خۆیاندا ئازادن و سەرەڕای ئەوەش هەركات حاكم نەتوانێت ئاشتی و ئارامی و پاراستنی ژێردەستەكانی گەرەنتی و دەستەبەربكات، ئەركی ملكەچی خەڵك و تاكەكان لە حاكم پووچەڵ دەبێتەوە. حاكم یان (لێڤیاتان)، دژایەتییەكی تایبەتی لەگەڵ ئازادیدا نییە و ویژدان و مێشكی تاكەكان لەدەرەوەی دەسەڵاتی حاكم و بەمپێیە حاكم لەبیروباوەڕی تایبەتی تاكەكەسیدا دەستتێوەردان ناكات و بەم شێوەیە لە تیۆریی هۆبزدا حاكم، حاكمێكی تۆتالیتار نییە.

دوو تەوەری گرنگی فەلسەفەی سیاسی هۆبز، واتە دەسەڵاتی رەهای حاكم و لەلایەكی ترەوە مافی بەرگریكردنی تاك لە گیانی خۆی، لەخوێندنەوەی یەكەمدا پاڕادۆكسێك زەق دەكاتەوە، لەبەر ئەوەی هۆبز دەسەڵاتێكی رەها دەبەخشێتە حاكم، كە ئەو دەسەڵاتە لەكاتی بەستنی پەیمانی كۆمەڵایەتیدا و لەڕێگەی گوازتنەوەی مافەكان لە تاكەكانەوە بۆ حاكم و قەبووڵكردنی ژێردەستەیی لەلایەن تاكەكانەوە دێتە دنیاوە، بەشێوەیەك، كە ئەگەر حاكم رەها بێت دەتوانێت هەموو فەرمانێك دەربكات، تەنانەت ئەگەر بە نرخی گیانی تاكەكانیش بێت، وەك دەركردنی فەرمانی شەڕ بۆ سەربازێك لەكاتی جەنگدا، بەڵام لەلایەكی ترەوە ئەو تاكە كە هەر لەلایەن هۆبزەوە مافی پاراستنی گیانی خۆی پێدراوە، دەتوانێ سەرپێچی لەفەرمانی حاكم بكات و پاراستنی گیانی خۆی بخاتە پێش فەرمانی حاكمەوە كە ئەمە لەخۆیدا دژهۆنە ، بەو مانایە كە حاكم هیچ دەسەڵاتێكی نییە لەبەرانبەر تاكی یاخی لە فەرماندا.

 لەراستیدا ئەمە گوتەزایەكی ترە بەناوی ئازادی و ئاسایشی (هەمەك) كە (لێڤیاتان) بەرگری لێدەكات و بەگوتەیەكی تر هەمان كۆمەڵگەی سیاسی بەرهەمی پەیمانی كۆمەڵایەتییە كە بەرەنجامی راكردن لە ترسی مەرگی ناسروشتی بووە، تاكێك كە‌ پێشتر لەبەرانبەر مەرگی سروشتیدا ئامادە بووە مەرگێكی مەدەنی یاخود مەرگێك لەژێر دەسەڵاتی حاكمی سیاسیدا بەباشتر بزانێت.

بەڵام هۆبز پێشتر سنوری هەركام لەو چەمكانەی حاكم و تاك و ماف و مافی حاكم و مافی تاك و تاكی یاخی، لێك جیادەكاتەوە و دواتر باسیان لێوە دەكات.

بەبڕوای هۆبز مافی سروشتی، (بریتییە لەو ئازادی و ئیختیارە كە مرۆڤێك پشكی خۆی لێی هەیە بۆ ئەوەی بە حەز و ڤیانی خۆی هێزی خۆی بۆ پاراستنی سروشت، واتە ژیانی خۆی بەكار بهێنێت و بەو‌پێیەش ، هەركارێك كە بگوێرەی بڕیار و ئەقڵی خۆی بە گونجاوترین رێگە بۆ گەیشتن بە ئامانجی دیاریكراوی خۆی بزانێت، ئەنجامی بدات.) 

كەواتە هۆبز شەرعییەتێكی تەواو و بێسنوور بە بڕیاری عەقڵی مرۆڤ دەدات بۆ هەڵسەنگاندن و دیاریكردنی بەرژەوەندی و رێگەكانی بەرگری لە مافە سروشتییەكانی.

((مەبەست لە ئازادی، بەپێی مانای پڕاوپڕی وشەكەی، نەبوونی رێگر و تەگەرەی دەرەكییە [ لەبەرانبەر ئەنجامدانی كارەكاندا] و ئەو رێگرانە زۆرجار بەشێك لە دەسەڵاتی ئەنجامدان و گەیشتن بە خواستەكان لە مرۆڤ زەوت دەكەن، بەڵام ناتوانن پاشگەزی بكەنەوە یان رێگەی لێبگرن لە بەكاربردنی پاشماوەی دەسەڵاتەكەی، كە بە حوكمی بڕیار و ئەقڵی خۆی پێی گەیشتووە.))

هۆبز، تاك بە دیاریكەری چارەنووسی خۆی دەزانێت، تاكێك كە تەیارە بە هێزی ئەقڵ و ئیرادە و دەتوانێت بەرگری لە مافە سروشتییەكانی خۆی بكات، واتە تاكێك كە دەتوانێت بەسەر هەموو رێگرەكاندا زاڵ بێت تەنانەت مافی یاخیبوون لەبەرانبەر حاكمی رەهادا بۆ پاراستنی گیانی خۆی و ئازادی و بەرژەوەندییەكانی خۆی بە رەوا دەزانێت.

((كەسێك، كە كۆمەڵێكی زۆر لە مرۆڤەكان بەهۆی گرێبەست و پەیمانێكەوە لەگەڵ یەكدیدا، یەك بە یەكی خۆیان كردۆتە سەرچاوەی پشتراستكردنەوە و جەوازی كارەكانی ئەو كەسە بۆ ئەوەی بتوانێت هەموو هێز و تواناكانی هەموان بەو جۆرەی كە خۆی بەباشی دەزانێت بەكاربهێنێت و هەڵگری ئەو رۆڵەش پێیی دەوترێت حاكم كە خاوەنی دەسەڵاتی حوكمە و هەموان ملكەچی ئەون.))

لەلای هۆبز دوو چەشنە دەسەڵات پێناسە دەكرێت كە كەسی حاكم دەتوانێت دەسەلاتی تیادا بكات، یەكەم: دەسەڵاتی (بەدەستهێنراو) یان وەرگیراو (commou-wealth by acquisition) كە لەڕێگەی بەكاربردنی  دەسەڵاتی سروشتییەوە بەدەست دەهێنرێت. دووهەم: دەوڵەتی دامەزراوەیی (commou- wealth by instiution) كە مرۆڤەكان لەسەر حەزو مەیلی خۆیان، دەچنە ژێر فەرمانی كەسێكەوە كە بیانپارێزێت ‌و  لە بەرانبەر زیان و هەڕەشە دەرەكییەكاندا، واتە لەسەر بنەمای پەیمانێكی كۆمەڵایەتی دروست دەبێت.

بەگشتی لە فەلسەفەی سیاسیی هۆبزدا جیاوازی هەیە لە نێوان تاكی سروشتی و تاكی مەدەنیدا و هەر بەو پێیەش چەمكی ئازادی لەو دوو دۆخەدا جیاوازییان هەیە، لە دۆخی سروشتیدا ئازادی بە مانای نەبوون یان مافی نەهێشتنی رێگرە لەبەرانبەر گەیشتن بە مافەكاندایە لەدەستی هەموو تاكە جیاجیاكاندا بەشێوەی یەكسان هەیە،‌ بەڵام ئازادی مافێكە كە لە هیچ حاڵەتێكی دۆخی سروشتیدا هەڵگری گوازتنەوە و سپاردن نییە، بەڵام ئازادیی تاك لە دۆخی مەدەنیدا و بەواتایەكی تر ئازادیی مەدەنی لەبەر ئەوەی دەستكردی كۆئەقڵە و لەسەر بناغەی بڕیارێكی گشتی پێناسە دەكرێتەوە و بەشێك لە لە مافەكانی لە قازانجی ئەوانیتردا دەكرێتە قوربانی، لەراستیدا لەڕێگەی یاسایەكی تایبەتەوە دابەشدەكرێتەوە سەریان، ئازادیی تاكەكانیش دەبێتە بەشێك لەو یاسایە و سنوور و كەوشەنەكانی لەلایەن كەسی حاكمەوە دەستنیشان دەكرێت، واتە تاكی ئازاد لەدۆخی مەدەنیدا تاكێكە كە ئازادی پێبەخشراوە نەوەك ئازادە، هەر لەم ئاراستەیەدایە كە تاكی یاخی لەدەسەڵات بەشوێن ستاندنەوەی ئازادییەكانی دەكەوێتە بەرەنگاریی حاكمی رەها و لەراستیدا شەرعییەتی حاكم دەخاتە ژێر پرسیارەوە، واتە لەلای هۆبز ململانێیەكی راستەقینە هەیە لە نێوان تاك و دەسەڵاتدا كە ئەویش بەرهەمی هەمان پەیمانی كۆمەڵایەتییە بۆ پێكهێنانی دەوڵەتی دامەزراوەیی.

پێویستە ئاماژە بەوەش بكرێت كە خاڵێكی روونكەرەوەی پەیوەندییەكانی تاكە كۆمەلایەتییەكان و كەسی حاكم كە رەنگە لە خوێندنەوەی یەكەمدا ببێتە هۆی هەستكردن بە پاڕادۆكسێك لە تیۆریی سیاسیی هۆبزدا، ئەوەیە كە كەسی حاكم بەشێك نییە لە پەیمانی كۆمەڵایەتی، واتە حاكم هەڵگری هیچ بەڵێن و دەروەستییەك نییە لەبەرانبەر چۆنیەتی دەركردنی بڕیارەكانیدا و لەراستیدا ئەو لەدەرەوەی پەیمانەوە ئەركی پاراستنی ئاسایش و ئارامی ژیانی خەڵكەكەی لە ئەستۆ دەگرێت.

 بەم پێیە، حاكم ئازادە لە هەرشتێك كە بیری لێدەكاتەوە ئەنجامی بدات و هەروەها خەڵكەكەشی دەروەستن بەوەی كە مل بۆ هەموو فەرمان و بڕیارەكانی حاكم كەچ بكەن، چونكە كۆمەڵگە بەبێ حاكم نایەتە بوون، كەواتە ناشێ هەڵوێستی دژی حاكم بگرێتەوەبەر، چونكە كۆمەڵگە، بەبێ حاكم چشتێك نییە جگە لە كۆبوونەوەی تاكەكان لەرووی ژمارەوە.

لەراستیدا هەروەك چۆن دەوڵەت و حاكمییەت لای هۆبز شیرێكی دوو دەمە كە دەتوانێت هەم بەدژی شارۆمەند و كۆمەڵگە بە گشتی بێت و هەم یار و پارێزگاری بێت، ئەقڵی مرۆڤیش بڕیاردەری سەرەكیی چارەنووسی تاكە، واتە هەم دەتوانێت بەرگریكاری ئازادییەكانی بێت (چ لەقاڵبی تاكی ناو دۆخی سروشتیدا و چ وەك تاكی یاخیی ناو كۆمەڵگەی مەدەنی) و دەشتوانێت دەستێك بێت بۆ لەناوبردنی ئازادییەكانی خۆی(وەك تاكی ملكەچی بەڵێندەری ناو كۆمەڵگەی ژێر دەسەڵاتی حاكمی رەها).                                                                       

 تاك لای هۆبز خاوەنی ئازادی هەیە بەڵام ئازاد نییە.‌

 

دووهەم:

جۆن لۆك (1632 – 1704)

جۆن لۆك گەورە فەیلەسوف بەر‌یتانی‌ كە بە باوكی رۆحیی ئەندێشەی‌ مافی مرۆڤ دەناسرێت ، یەكێك‌ لە كاریگەرترین فەیلەسوفانی ئەروروپایە كە كۆمەڵێك بەرهەمی بەنرخی لەبوارەكانی‌ ئییپستمۆلۆژیا ، زانستە سروشتیەكان و ‌پەروەردە ‌‌و ئاین ‌و ئابووری‌ و سیاسەتدا لە پاش بەجێماوە،‌ كە كاریگەریی‌ نكۆڵی هەڵنەگری لەسەر فەلسەفەی‌ رۆشنگەریی‌ ئەوروپا هەبووە.

لۆك بەهەمان شێوەی‌ هۆبز ئیپستمۆلۆژیك و فەیلەسوف سیاسییە ، هەروەها خاڵی‌ دەسپێكی ئەویش بەهەمان شێوەی‌ هۆبز، پرسی مرۆڤگەرایی مرۆڤ تەوەرییە (anthrop ocentric humanism) بەڵام ئەنجامگیریەكانی‌ لە هی هۆبز جیاوازن . لەبەر ئەوەی‌ رێچكەی‌ هزری سیاسیی ئەو میانڕەوانەترە لە ئامۆژەكانی‌ هۆبز ‌و بەدڵنیایی نەرم ونیانتر ‌و لەبارترە بۆ قەبووڵكردنی‌ گۆڕان لە هزری خۆیدا .

روانگەی‌ فەلسەفیی (لۆك) تەواو لەگەڵ هزری فەلسەفیی هۆبز جیاوازە . لۆك ئیمپرسیت بوو. بە بۆچوونی‌ ئەو، تێگەیشتنی‌ مرۆڤ لە جیهانی‌ هەستیار، تەنیا لەڕێگەی‌ ئەزمونەوە دەستەبەر دەكرێت .... بەڵام ئەوەی كە پتر لە هەموو شت ئەوە بەرجەستە دەكاتەوە، روانینی‌ گومانكەرانە skeptical attitude))  و ئیمانی پتەو ئەو بە عورف (commone sense)  لەبەر ئەوەش رەنگە بەدەر لە لۆژیك نەبێت كە هۆبز و لۆك وەك دوو نەیاری‌ سەرسەخت ر‌ووبەڕ‌ووی‌ یەكبكەینەوە . لە هەندێ پرسی سەرەكیدا‌ ئەوان هەڵوێستی‌ تەواو پێچەوانەی یەك دەگرنەبەر. هاوكات هەم (لیڤیاتان) وهەم (دوو نامە سەبارەت بە حكومەت) بەڵگەی‌ ئەو گۆڕانە بنچینەییانەی‌ ناو فەلسەفەی‌ سیاسین كە فاكتەری‌ جیاكەرەوەی‌ سەدەی‌ هەڤدەهەمن.

پیشتر جۆرێكی‌ تایبەت لە تاكگەرایی لە فەلسەفەی‌ رەواقی ومەسیحیەت لە ئارادا هەبوون، بە پێی ئەو تاككەراییە دەتوانرێ مرۆڤ بەجیا لە پێكهاتەی‌ سیاسی ‌و كۆمەڵایەتیەكەی‌ لەبەرچاو بگیرێت . ئەوتاكگەراییە، تاككەراییەكی‌ سیاسییە، بە پێی تێگەیشتنێكی‌ لەو چەشنە مرۆڤ لە دەرەوەی‌ دیسپلینی‌ سیاسی وتەنانەت سەرەڕای‌ ئەوەش دەتوانرێ وەك تاك وبەچەشنێكی‌ سەربەست دەركەوێت ‌و جێگەی‌ بایەخ بێت.

بۆ یەكەمجار لەسەدەی‌ هەڤدەدا بوو كە تاككەرایی سیاسی بەشێوەیەكی‌ بەربڵاو دەركەوت. هۆبز و لۆك و گەلێك بیرمەندی‌ تر ئەو ئەندێشەیەیان گەڵاڵە كرد كە ئەوە ئەركی دەوڵەتە‌ بەرژەوەندیییەكانی‌ تاك بپارێزێت. ئەو بۆچوونە لەلای لۆك زۆر ئاشكراترە لەوەی‌ هۆبز، بە بڕوای‌ لۆك مافی سروشتی‌، مافە تاكەكەسیەكان دیاری‌ دەكەن، بەو پێیە پێویستە ئامانجی هەموو سیستەمە سیاسییەكان، واتە سیستەمی (یاساداڕێژی)‌ ، (جێبەجێكاری) ‌‌و (دادوەری)،‌ ‌دەستەبەركردن‌ وپاراستنی‌ مافەكانی‌ تاك بێت. هەم لۆك ‌و هەم هۆبز، تیۆریی (پەیمانی‌ كۆمەڵایەتی) یان (گرێبەستی‌ كۆمەڵایەتی)یان گەڵاڵە كرد. ئەو تێورییە لە بۆ هەردووك لەوان ‌و زۆربەی‌ بیرمەندی سیاسیی سەردەمی رۆشنگەری‌ ، لەسەدەی‌ هەژدەدا ، بەئاشكرا تێورییەكی‌ تاكگەرایانەی سیاسی بوو. بە پێی ئەو تیورە،‌ دەوڵەت، دەبێ لەسەر بنەمای‌ زیاتر لێك تێگەیشتنی‌ نێوان یەك بەیەكی‌ تاكەكانی‌ كۆمەڵگە بونیاد بنرێت.

ئەگەر چی بەلای‌ زۆربەی‌ نووسەرانی‌ ئەو سەردەمەوە پەیمانی‌ كۆمەڵایەتی‌ هەقیقەتێكی‌ مێژوویی‌ و دۆزینەوەی‌ سەرچەشنێكی‌ ئەمدنیایی بوو بۆ مافی حاكمییەت‌و لەراستیدا جگە لە پەیمانی‌ كۆمەڵایەتی‌ هیچ شتێكی‌ تریان بۆ گرتنەوەی‌ جێگەی‌ تێوریی یەزدانیی حكومەت پێشك نەدەهات .

بەڵام بە بڕوای‌ لۆك خەڵك لە رێگەی‌ پەیمانی‌ كۆمەڵایەتیەوە بە دۆخی سروشتیدا تێدەپەڕن ‌و دەچنە ناو دۆخی سیاسییەوە. مرۆڤەكان بەو چەشنەی‌ كە سەلمێنراوە، بەمافی ئازادیی تەواو ‌و سوود وەرگرتنی بێ ئەملاوئەولا لە هەموو ماف ‌و ئیمتیازەكانی‌ یاسای‌ سروشت لەدایك دەبن ‌و هەرتاكێك یەكسانە لەگەڵ هەموو تاكەكانی‌ تری‌ دنیادا ‌و سروشت، مافی ئەوەی‌ پێبەخشیوە كە نەك تەنیا لە داراییەكانی‌ خۆی‌ كە بریتین لە (گیان) ‌و (ئازادی)و (سامانەكانی‌)، لە بەرانبەر خەسارو‌و دەستدرێژییەكاندا بپارێزێت، بەڵكو لەبەرانبەر كەسانی‌ تردا لەكاتی‌ یاساشكێنی‌ ‌و دەستدرێژی بۆ سەر مافەكانی‌ ئەو، داوەری‌ بكات ‌و سزاشیان بدات، بەڵام تەنیا كاتێك كۆمەڵگەی‌ سیاسی دێتەبوون كە هەموو ئەندامەكانی‌ وازیان لە مافە سروشتیەكانی‌ خۆیان هێنابێت و بیسپێرنە دەست كۆمەڵگە ‌و لەهەر حاڵەتێكی‌ تایبەتدا بتوانن بۆ بەدەستهێنانی‌ مافەكانی‌ خۆیان پەنا بۆ ئەو یاسایانە بەرن كە ئەو كۆمەڵگەیە دایدەڕێژێت ‌و بەو چەشنە كاری‌ داوەری‌ و  بڕیارە تاكە كەسیەكان كۆتایی دێت ‌و كۆمەڵگە خۆی‌ دەبێـتە داوەری‌ سەرەكیی كردەوەی‌ خەڵك ‌و سەبارەت بە هەموو ئەو ناكۆكییانەی‌ كە پێدەچێ لە نێوان تاكەكانی‌ ئەو كۆمەڵگەیەدا لە هەربابەتێكدا رووبدات، بڕیار  دەردەكات ‌و هەر ئەندامێك كە تاوانێكی‌ بەدژی كۆمەڵگە لێكەوتبێتەوە، بەپێی ئەو سزایەی‌ یاسا دیاریی‌ كردووە، سزادەدرێت.

بەبڕوای‌ لۆك، مەرجی یەكەمی‌ تێكەڵبوونی‌ تاك بەكۆمەڵگە ‌و مەرجی پێویستی‌ پەیمانی كۆمەڵایەتی‌ ئەوەیە كە دەسەڵاتی‌ كۆنترۆڵی‌ زۆرینە بە رەسمی بناسرێت. حكومەت ئەمینداری‌ خەڵكە و دەروەستە بەپاراستن ‌و پشتگیری‌ لەوان و مادام پابەندبێت بە بەڵێنەكەی‌ لە بەڕێوەبەردنی‌ تاكەكاندا، پێویستە هێز ‌و دەسەڵاتی‌ پێویستی‌ پێببەخشرێت.

كۆمەڵگەی‌ سیاسی سێ فاكتەری‌ ئاشكرای‌ هەیە: یەكەم ئەوەی‌ كۆمەڵگە یاساگەلی‌ داڕێژراوی‌ خۆی‌ هەیە بۆ ئەوەی‌ هەق لە ناهەق جیابكاتەوە. دووهەم ئەوە كە كۆمەڵگەی‌ سیاسی كۆمەڵێك دادوەری‌ هەیە كە بێلایەنانە لە ناكۆكیەكانی‌ نێوان خەڵكدا دادوەری‌ دەكەن ‌و سێهەم، ئەوەی كە كۆمەڵگەی‌ سیاسی خاوەنی‌ دەسەڵاتێكی‌ جێبەجێكارییە كە بتوانێت پارێزگاری‌ لە گیان‌و ماڵی‌ خەڵك بكات .

لە روانگەی‌ (لۆك) دا، هەرچەندە مرۆڤەكان (تاكەكان) بۆ پێكهێنانی‌ كۆمەڵگەی‌ مەدەنی‌ مافە سروشتیەكانی‌ خۆیان دەسپێرنە كۆمەڵگا، بەڵام بە پێچەوانەی‌ خواستی‌ هۆبز چاو بەسەر هەموو مافەكانی‌ خۆیاندا دانەخەن‌ و دەسەڵاتێكی‌ رەها (لێڤیاتان) دانامەزرێنن ‌و بەمپێیە نەك تەنیا خۆیان ناكەنە ئەندامانی‌ سادەی‌ كۆمەڵگە ‌‌و كارگوزاری‌ دەسەڵات، بەڵكو تاكێتیی تایبەتی‌ خۆیان دەپارێزن ‌و حكومەت ئەركی پاراستنی‌ داراییەكانی‌ ئەوانی‌ لەئەستۆ دەبێت، واتە هەر شتێك كە هی ئەوان بێت وەك - ژیان، ئازادی‌ ‌و داراییەكان-.

بەم چەشنە،‌ پرەنسیپی جیاكردنەوەی‌ نێوان بەستێنی‌ تایبەتی‌ ‌و بەستێنی‌ گشتی‌ (كۆمەڵگەی‌ سیاسی) دامەزرا، هەرچەندە كۆمەڵگەی‌ سیاسی شتێكی‌ پێویستە بۆ پاراستنی‌ بەرژەوەندییەكانی‌ تاكەكان بەڵام جگە لە ئامراز ‌و كەرەستە چ شتێك نییە، بەو پێیە دەوڵەتی‌ مەدەنی‌ پاشكۆیە بۆ ئەو غایەتانەی‌ كە دەبێ خزمەتنیان پێبكات.

بەوپێیە بە بڕوای‌ لۆك، كەسانێك كە لە دامەزراوەكانی‌ حكومەتێك رازی نین، ئەوا پەیڕەو ‌و ملكەچی‌ ئەو نین، تەنانەت ئەگەر لە چوارچێوەی‌ هەمان رژێمی و لەنێو كەسانێكدا بژین كە رەزامەندییان بۆ ئەو رژێمە دەربڕیوە ‌و ئەو ئەنجامگیرییەی‌ لۆكیش تەواو جیاوازە لە ئەنجامگیری هۆبز لەو زەمینەیە دا. بە بڕوای‌ هۆبز ، ئەركی بنەڕەتیی‌ سروشتیی‌ هەرتاكێك، كرداری‌ ركەبەرانەی‌ هەرتاكێكە بۆ هێشتنەوە ‌‌و مانەوەی‌ خۆی‌. بەڵام ئەو دەروەستییە ناتوانێ هێندە سوودبەخش بێت كە مرۆڤ بۆ هەمیشە لە دۆخی سروشتیدا بمێنێتەوە،‌ لەبەر ئەوەش هەركەسێك ئەركێكی‌ سروشتیی‌ لەسەر شانە بۆ بەئەندام بوونی‌ لە بەرژەوەندییە گشتی‌‌ و هاوبەشەكاندا ‌و هەروەها لە پەیڕەوی كردن‌و ملكەچكردن بۆ ئەمر ‌و دەستوورەكانی‌ سیستەمی‌ حاكمییەتەكەی‌. بەواتایەكی‌ تر بە بۆچوونی‌ هۆبز، رەزامەندی‌ لە رێگەی‌ هێز ‌و زەبرەوە‌ وەردەگیرێت و هەركەسێك ئەركێكی سروشتی‌ لە ئەستۆیە بۆ گوێڕایەڵی كردنی‌ دەسەڵاتی‌ سیاسی، بەڵام لۆك بەپێچەوانەی‌ هۆبز پێداگری‌ لەسەر ئەو راستییە دەكات كە مرۆڤ بە مافی ئازادی‌ ‌و یەكسانی‌ و سروشتیەوە لەدایك دەبێت، كەواتە هەر تاكێك دەبێ بە ئازادانە رەزامەندی‌ بۆ پەیڕەویكردن‌ لە حكومەتێك دەرببڕێت. تەنیا دەربڕینی رەزامەندی‌  دەتوانێ بیكاتە ئەندامی كۆمەڵگەیەك ‌و تەنیا لەو رێگەیەشەوە بەڵێنی پەیڕەوی ‌و قەبووڵكردنی‌ یاساكان دێتەبوون. تەنیا رەزامەندی دەتوانێت لە رووی‌ ئەخلاقییەوە مرۆڤ دروست بكات بۆ ئەوەی‌ هێزی خۆی‌ تێكەڵ بە هێزێكی‌ جێبەجێكاریی گشتی‌ ‌و هاوبەش بكات.

بەمپێیە،‌ تاك بە پێی ئەو رەزامەندییەی هەیەتی‌ بۆ بە ئەندامبوونی‌ كۆمەڵگە، بەشێوەی‌ ئۆتۆماتیكی رازییە بە بڕیارەكانی‌ كۆمەڵگە .

لە كۆتاییدا لۆك بەمەبەستی‌ بەرگری‌ لە تێوریی پەیمانی‌ كۆمەڵایەتی‌ خۆی و پەڕینەوە لە دۆخی‌ سروشتی‌ بە ئاماژە بەوەی كە مرۆڤ (تاك) خاوەنی‌ راستەقینەی‌ هەموو سامان ‌و داراییەكانی‌ خۆیەتی‌ (ژیان ، ئازادی و دارایی) دەڵێ:

ئەگەر مرۆڤ لە دۆخی سروشتیدا ئازادیی‌ تەواوی‌ هەیە و‌ حاكمی‌ رەهای‌ خۆی ‌و هەروەها سامانی‌ خۆیەتی و یەكسانە لەگەڵ بەرزترین تاكەكاندا و‌ پاشكۆ ‌و ملكەچی هیچكەس نییە،‌ ئەی بۆچی ئەو ئازادییە لە خۆی‌ دووردەخاتەوە؟

بۆچی ئەو دەسەڵاتەی‌ وێڵ دەكات‌ و خۆی‌ دەخاتە ژێر دەسەڵات‌ و ئەمری كەسێكی‌ ترەوە؟ وەڵامەكەی‌ روونە ‌و ئەویش ئەوەیە هەرچەندە مرۆڤ لە دۆخی سروشتیدا مافی ئازادیی‌ هەیە،‌ بەڵام خاوەنی‌ ئازادی بوون شتێكی‌ مسۆگەر ‌و بەڵگە نەویست نییە ‌‌و بەردەوام لە ژێر هەڕشەی‌ دەستدرێژیی‌ ئەوانی‌ تردایە، چونكە هەموان وەكو ئەو سوڵتانن ‌و هەموویان یەكسانن لەگەڵ ئەودا ‌و زۆرینەی‌ تاكەكانی‌ كۆمەڵگە بایەخی ئەوتۆ بە یەكسانی‌ ‌و دادگەری‌ نادەن، لەبەر ئەوەش خاوەنی‌ سامان بوون، لەوەها دۆخێكدا هیچ گەرەنتی ‌و دڵنیاییەكی‌ تێدا بەسەر نیە.

هەر ئەوە دەبێتە هۆی‌ ئەوەی مرۆڤ، ئەو دۆخە، (سەرەڕای‌ ئەوەی‌ ئازادی لەگەڵدایە،‌ بەڵام پڕە لە هەراس و مەترسی هەمیشەیی) جێدە‌هێڵن ‌و بێ هۆ نییە كەهەوڵ بدات‌ تێكەڵ بەو كۆمەڵە بێت كە پێشتر پێكهاتووە یان بیرۆكەی‌ پێكهاتنەكەی‌ هەیە لە ئارادا بۆ ئەوەی‌ لەوێدا ئازادی ‌و داراییەكانی‌ كە بەگشتی‌ سامانی‌ ئەو پێكدێنن بخاتە ژێر سێبەری‌ ئاسایش‌و دڵنیایی گشتییەوە، بەمپێیە مەبەستیی‌ گرنگی سەرەكیی‌ مرۆڤەكان بۆ تێكەڵبوون بە كۆمەڵە سیاسیەكان ‌و قەبوڵكردنی‌ پاشكۆیەتی‌ حكومەت، هەمان پاراستنی‌ سامانەكانیانە. لەبەر ئەوەی‌ لە دۆخی سروشتیدا گەلێ كەمایەسی هەیە لەو بارەیەوە.‌

 

سێهەم:

ژان ژاك رۆسۆ(1712-1778)

(ژان ژاك رۆسۆ) وەك فەیلەسوفكی‌ دژبە ئەقڵ و پێشكەوتنی‌ ئەقڵی‌ مرۆیی‌ دێتە ناو بەستێنی‌ هزری‌ سیاسییەوە و هەمیشە‌ ئەقڵی‌‌ بە هۆكاری‌ ماڵوێرانی و سەرلێشێواویی‌ مرۆڤ دەزانی‌.

 ئەگەرچی رۆسۆش لە هزری‌ سیاسیی خۆیدا بە هەمانشێوەی‌ (هۆبز) و (لۆك) باس لە چۆنیەتیی‌ گواستنەوەی‌ مرۆڤ لە دۆخی‌ سروشتییەوە بەرەو دۆخی‌ مەدەنی‌ كردووە و پێیوایە مرۆڤ بەر لە چوونە ناو كۆمەڵگەیەكی‌ رێكخراوەوە لە حاڵەتی‌ سروشتیدا ژیاوە و مرۆزەكان یەكسان بوون و هەركەسە پێداویستیی‌ خۆی‌ تێركردووە و هەموانیش بەو ژیانە رازی‌ بوون.

لەراستیدا رۆسۆ, پتر لە هۆبز و لۆك بڕوای‌ بە دۆخی‌ سروشتی‌ هەیە, بەڵام هێندەی‌ ئەوان سەنگ و قورسایی‌ نادات بە ئەقڵ. هۆبز و لۆك پێیانوایە كە ئەقڵ هاندەری‌ سەرەكیی گوازرانەوەی‌ مرۆڤ بووە،‌ لە دۆخی‌ سروشتییەوە بەرەو دۆخی‌ مەدەنی‌, بەڵام رۆسۆ لەسەر ئەو باوەڕەیە كە مرۆڤی‌ سەرەتایی‌ پێویستیی‌ بە ئەقڵ نەبووە و بیری‌ نەكردۆتەوە و (ئەقڵ) بە بەرەنجامی‌ بەرەوپێشچوونی‌ ژیانی‌ ئابووری‌ و پیشەسازی‌ دەزانێت لە كۆمەڵگەی‌ سیاسی‌ و دسیپلینكراودا و پێیوایە گەشەی‌ ئەقڵ مایەی‌ بەدبەختیی‌ مرۆڤە.

كەواتە ئەو ئەقڵەی‌ كە هێمای‌ رزگاری‌ و ئازادی‌ و هەڵبژاردنی‌ تاكی‌ بوو لای‌ هەركام لە هۆبز و لۆك, لای‌ رۆسۆ, پێچەوانە دەبێتەوە، بەواتایەكی‌ تر لەلای‌ هۆبز و لۆك, ئەقڵ ئامرازی‌ سەرەكیی‌ گواستنەوەی‌ مرۆڤە لە دۆخی‌ سروشتییەوە بەرەو دۆخی‌ مەدەنی‌, واتە لەرێگەی‌ ئەقڵەوە و لەچوارچێوەی‌ دۆخێكی‌ سیاسیی‌ جیاوازدا جارێكی‌ تر و لە بەرژەوەندیی‌ خۆیدا, تاك, پێناسەی‌ ئازادییەكان و بەرژەوەندییەكانی‌ دەكاتەوە و پێییوایە: ((بیركردنەوە پێچەوانەی‌ سروشتە, ئەو مرۆڤەش كە بیردەكاتەوە بوونەوەرێكی‌ گەندەڵە)).

رۆسۆ لەبەرانبەر چەمكی‌ ئەقڵدا كە بەڕای‌ ئەوبەرهەمی‌ دروستبوونی‌ كۆمەڵگەی‌ مەدەنی‌ و پێشكەوتنی‌ ئابوورییە و بە فاكتەرێكە گەندەڵیی‌ مرۆڤ لەبەرچاوی‌ دەگرێت, چەمكێكی‌ تر زەقدەكاتەوە و بەختەوەری‌ و ئازادی‌ و رزگاریی‌ مرۆڤ تەنیا لە گەیشتن بە واتایەدا دەبینێتەوە كە ئەویش خەیاڵپەروەرییە.

خەیاڵپەروەریی‌ تەواو رۆسۆیی‌, سەرەتا پێویستیی‌ بە بەكارهێنانی‌ خەیاڵێكی‌ بەهێز و داهێنەرانە هەیە بۆ ئەوەی‌ دنیایەكی‌ خەیاڵی‌ لەسەر بنەما و خواست و حەزەكانی‌ تاك بونیاد بنێت. دواتر خەلسەیەكی‌ (لەسەرخۆ چوون) لەخۆدەگرێت كە لەوێدا رۆحێكی‌ بەهێز و لاستیكی‌, چێژێكی‌ ناوازە و تایبەتی‌ ئەزموون دەكات. رۆحێك كە دەتوانێ‌ لە دنیایەكی‌ خەیاڵیدا بوونەوەرگەلێكی‌ لەبەردڵان كۆبكاتەوە كە لەنێو مرۆڤەكاندا دەستی‌ ناكەوێت.

هەرەوەك لە دانپیانانەكانیدا دەڵێ‌: (( رەگەزی‌ مرۆڤم بەتەواوی‌ لەبیركرد. كۆمەڵانێكم سازكرد لە بوونەوەرگەلێك كە چ لەرووی‌ مەزنێتی‌ و چ لەرووی‌ جوانییەوە, كامڵ و ئاسمانی‌ بوون، هاوڕێیانێكی‌ دڵنیا و دڵفراوان و وەفادار كە هیچكات لەسەر زەوی‌ دەستم نەدەكەوتن. وا راهاتبووم كە لەم جیهانەدا و لەنێوان ئەو تەوەر و بابەتانەی‌ كە دەوریان تەنیوم, باڵ بگرم و حیسابی‌ رۆژ و سەعاتەكانم لەدەست دەرچێت)).

لەراستیدا رۆسۆ مرۆڤی‌ ئاقڵ و مرۆڤی‌ دیل و كۆیلە بە یەك چاو سەیر دەكات و رزگاری‌ لە خەیاڵپەروەریدا دەبینێتەوە خوازیاری‌ ئازادییەكی‌  (یەزدان ئاسایە) بۆ مرۆڤی‌ خەیاڵپەروەر.

رۆسۆ بە رەخنەگرتن لە كۆمەڵگەی‌ مەدەنی‌ و بە ئاماژەكردن بەوەیكە مرۆڤ لە قۆناغی‌ گواستنەوەیدا لە دۆخی‌ سروشتییەوە بەرەو دۆخ و كۆمەڵگەی‌ مەدەنی‌, دەبێتە بوونەوەرێكی‌ دژهۆن و دژبەخۆی‌, چونكە لەلایەكەوە پەیوەستە بە سروشتەوە و لەلایەكی‌ ترەوە پەیوەستە بە كۆمەڵگەوە. ئەو دژهۆنییەش لەبەر ئەوە زۆر جێگەی‌ مەترسییە چونكە:  ((هەم زۆر زۆر و هەم زۆر كەم سروشت لە مرۆڤ دادەماڵێت. زۆر زۆر, لەبەرئەوەی‌ چونكە دووری‌ دەخاتەوە لە تەرەیی‌ و تاككەوتەیی‌ خێڵەكییانە و زۆر كەم لەبەر ئەوەی‌ لەپاش ستاندنەوەی‌ سروشتی‌ سەرەتایی‌ لێی‌, ئیتر ئەو ناتوانێ‌ (كۆمەڵگەی‌ مەدەنی‌) سروشتێكی‌ تری‌ پێببەحشێت كە بەمانای‌ پڕاوپڕی وشە بیكاتە بوونەوەرێكی‌ كۆمەڵایەتی)).

كەسێك كە دەیەوێت لە دسیپلینی‌ مەدەنیدا پلەی‌ یەكەم بۆ هەستە سروشتییەكانی‌ لەبەرچاو بگرێت, لەراستیدا نازانێ‌ چی‌ دەوێت، ئەو كە بەردەوام لەگەڵ خۆیدا دژوازە و هەمیشە لەنێوان مەیل و حەزەكانی‌ خۆی‌ و ئەركەكانی‌ خۆیدا لە هاتووچۆدایە و ناسەقامگیرە, هیچكات ناتوانێ‌ نە مرۆڤ بێت و نە شارۆمەندیش، نە دەتوانێ‌ بۆخۆی‌ چاك بێت و نە بۆ ئەوانی‌ تریش. ئەوە هەمان مرۆڤی‌ سەردەمی‌ ئێمەیە, فەڕەنسی‌, بەریتانی‌ و مرۆڤی‌ بۆرژوا. ئەو بە هیچ نابێ. 

ئەگەرچی‌ رۆسۆ لێدوان لەسەر ئازادیی‌ تاكیی مرۆڤ لە دۆخی‌ سروشتی‌ و مەدەنیدا دەكاتە تەوەرێكی‌ گرنگ لە نووسراوەكانیدا و بەڕۆچوونە ناو هەركام لەو دۆخانە و بە شیكردنەوەیان, لە كاكڵی‌ مەبەستی‌ خۆی‌ نزیك دەبێتەوە, بەڵام رەخنەی‌ سەرەكی‌ رۆسۆ لە كۆمەڵگەی‌ مەدەنییە بە پێداگری‌ لەوەی كە،‌ مرۆڤ لەگەڵ یەكەم چركەی‌ بە كۆمەڵایەتی‌ بوونیدا دانی‌ بە كۆیلایەتیی‌ خۆیدا، نا بەرگریی‌ سەختی‌ خۆی‌ لە دۆخی‌ سروشتی‌ بە مەبەستی‌ یەرگری‌ لە ئازادیی‌ تاكی‌ دەگرێتەبەر:

مرۆڤی‌ سروشتی‌ هەموو شتێكە لەبۆخۆی‌, بوونێكی‌ ژمارەیی‌ و تەواو و كامڵ...مرۆڤی‌ مەدەنی‌ تەنیا پاژێكە لە گشت؛ نرخی‌ ئەو تەنیا لە پەیوەندی لەگەڵ گشت دا دەردەكەوێت گشتێك كە هەمان پەیكەری‌ كۆمەڵایەتییە. دامەزراوە كۆمەڵایەتییە باشەكان ئەو دامەزراوانەن كە بە باشترین شێوە مرۆڤ لە سروشتی‌ خۆی‌ بەتاڵ بكەنەوە و بوونە رەهاكەی‌ لێ بستێننەوە بۆ ئەوەی‌ بوونێكی‌ رێژەیی پێببەخشن و زاتی‌ ئەو بكەنە بوونێكی‌ هاوبەشانە، كەواتە ئیتر هیچ كەسێك بڕوایەكی‌ بە تاكێتیی‌ خۆی‌ نابێت بەڵكوو خۆیان بە پاژێكزادی‌ لەدایك بووە لە گشتێكی‌ یەكپارچە دەبینن و لە دەرەوەی‌ گشت, بەتاڵە لە هەموو هۆشیارییەك. 

بەگشتی‌ لەلای‌ رۆسۆ: مرۆڤ بە ئازادی‌ لەدایك بووە, بەڵام لە هەموو شوێنێك بە كۆیلایەتی‌ دەژی‌.

مەبەستی‌ رۆسۆ ئەوەیە كە ئەو مرۆڤە ئازادە بەدوور لە خواستی‌ خۆی‌ و بە ناچار لە ناو كۆمەڵگەدا لەدایك دەبێت كە ناچارە لەپێناو ژیانی‌ كۆمەڵگەدا هەندێ‌ لە مافەكانی‌ خۆی‌ بنێتە ئەولاوە, بەڵام ئەوە بەو مانایە نییە كە ئازادیی‌ تاكی‌ مرۆیی‌ لای‌ رۆسۆ كەمڕەنگ بكاتەوە, بەڵكو پێداگری‌ لەسەر ئەوە دەكات كە ئەو تاكە مرۆییە, بەر لەوەی‌ بێتە ناو كۆمەڵگاوە و دەستی‌ دەسەڵاتێك بەسەر خۆیەوە ببینێت, تەواو ئازادە و ئەربابی‌ خۆیەتی‌ و سنووری‌ ئازادییەكانی‌ خۆی‌ دیارییان دەكات و بە گشتی‌ شەرعییەتێك نادات بە كۆمەڵگە و ئەگەریش دانی‌ پیادا بنێت, تەنیا بۆ قۆناغێكی‌ كورتی‌ ژیانی‌ مرۆڤە.

 لە هەموو كۆمەڵگەكان كۆنتر و تەنیا كۆمەڵگەی‌ سروشتی‌, كۆمەڵگەی‌ خێزانییە. وەچەكان, ئێستاش هەر هەتا ئەو كاتەی‌ بۆ پاراستنی‌ ژیانیان پێویستیان بە باوك هەیە, پەیوەندیی‌ خۆیانیان لەگەڵ دەپارێزن. هەر لەگەڵ ئەوەی‌ ئەو پێویستییە چارەسەر بوو, ئەو پەیوەندییە سروشتییە لێك هەڵدەبڕێت، وەچەكان ئەركی‌ گوێڕایەڵێتیی‌ باوكیان لە ئەستۆ دەبێتەوە و باوكیش ئەستۆی‌ لە ئەركی‌ چاودێریكردنی‌ وەچەكانی‌ پاك دەبێتەوە. هەموو ئەندامانی‌ خێزان ژیانێكی‌ سەربەست بەدەستدەهێنن، ئەگەریش بەردەوام درێژە بە ژیانی‌ هاوبەش بدەن لەرووی‌ ئیختیار و هەڵبژاردنی‌ خۆیانەوە نەك بە زۆرەملی‌, بەو پێیە, درێژەی‌ ژیانی‌ كۆمەڵایەتی‌ لەسەر بنەمای‌ پەیمانە.

كەواتە پێدەچێ ئەو كۆیلایەتییەی‌ رۆسۆ لە سەرەتای‌ پەیمانی‌ كۆمەڵایەتیدا باسی‌ لێوە دەكات, جۆرێك ئازادیش بێت, بەو مانایەی‌ ئەگەر مرۆڤ خۆی‌ بە مەیلی‌ خۆی‌, ئەندامەتیی‌ ژیانی‌ كۆمەڵیەتی‌ هەڵبژێرێت, ئەوا ئازادە, بە مەرجێك كە هەركات دەستی‌ دەسەڵاتی‌ كۆمەڵایەتی‌ بیچەوسێنێتەوە یان بییەوێت بە كۆیلەی‌ بكات, هەوڵی‌ هەڵوەشاندنەوەی‌ زنجیرەكانی‌ كۆیلایەتی‌ بدات, ئەگینا مرۆڤی‌ ملكەچ و گۆێرایەڵی‌ دەرەوەی‌ خۆی‌, كۆیلەیە و هیچی‌ تر.

 

 

Ata_jamali2002@yahoo.com

 

سەرچاوەكان:

 

1.       كمال پولادی، تاریخ اندیشە سیاسی غرب- از ماكیاولی تا ماركس-

2.       توماس هابز: لویاتان، م: حسین بشیریە

3.       رامین جهانبگلو: حاكمیت و ازادی‌

4.       سون اریك لیدمان: تاریخ عقاید سیاسی از افلاگون تا هابرماس،م: سعید مقدم،ص145

5.       . راسل،بیرتراند: تاریخ فلسفەی‌ غرب(ج2)، م: نجف دریابندری،‌ (نشر كتابهای‌ جیبی، تهران)،1353

6.       جونز، و.ت :خداوندان اندیشەسیاسی(ج:4)، م:علی رامین، (امیركبیر، تهران)،چاپ پنجم1384.

7.       موحد،محمدعلی: درهوای‌ حق ‌و عدالت(از حقوق گبیعی تا حقوق بشر) ، (نشر كارنامە ، تهران)، چاپ اول1381

8.       . باربیە،موریس: مدرنیتە سیاسی، م:عبدالوهاب احمدی‌، (نشر اگە، تهران)، چاپ اول1381

9.       گاهری،ابوالقاسم:تاریخ اندیشهای سیاسی در غرب،(نشر قومس ، تهران)، چاپ سو‌م 1380هە

10.     1.      ئیبڕاهیم،مووسا : فیكری سیاسیی خۆراوا، و:شوان ئەحمەد،(دەزگای سەردەم، سلێمانی)، چاپی دووەم2005

11.     شاراك، اندرە: واژگان روسو, م:یاسمین منو, (نشر نی‌,تهران), چاپ اول, 1386

12.     كولتی‌،لوچو:روسو و نقد جامعە مدنی‌، م: حسن شمس اوری‌, (تهران,نشر مركز),چاپ اول1378

13.     روسو،ژان ژاك:امیل, م:غلامحسین زیرك زادە، (نشر ناهید،تهران)، 1385

14.     روسو،ژان ژاك: قرارداد اجتماعی‌,(متن و زمینە متن), م‌:مرتچی‌ كلانتریان, (نشر اگە, تهران), چاپ سوم1384هە

 
رۆشنگەری
وتار‌و بۆچوون

وڕێنەی نەدیایەم باوکت، ئەمردم وە حەسرەت دایکت

سەعید کاکەیی

كۆمەڵگای داخراو، كاوە گەرمیانی وەك دەرفەتێك بۆ روانین

مەریوان عەلی

سەرۆك نەخۆشە! بەڵام رەخنەكان وەك خۆیان ماون

هەردی عەلی

بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان؛ له‌نێوان یۆتۆپیاو ئایدۆلۆجیادا...

ئاسۆ ئه‌مین

سێ شت به‌ پێوه‌رێكی دی.. رۆڵی پارتی

سه‌وسه‌ن هیرانی

ڕەشنووسی دەستوور و دانوستاندنی هەمەلایەنی ڕیزبەندانە

سەعید کاکەیی

له‌ په‌راوێزی كاندیدكردنه‌وه‌ی سه‌رۆك، رایه‌كی جیاواز

مه‌ریوان عه‌لی

ئیسلامیزه‌كردن، فۆبیا‌و كاردانه‌وه‌

سه‌لام مارف

شۆڕشی داهاتوو، شۆڕشی دابه‌شكردنه‌وه‌ی سامان ده‌بێت

سه‌لام مارف

بودجه‌ له‌نێوان ژیانێكی دادپه‌روه‌رانه‌و ناوێكی خوازراو بۆ به‌ سستماتیكه‌كردنی نادادپه‌روه‌ری

بێستون محمو‌د

 
رؤشنطةرى

C 2010 All right reserved, roshngari.com